Türkiye'nin Platoları ve Ovaları Konu Anlatımı

Türkiye’nin platoları ve ovaları konusu, düz görünen her yer şeklinin aynı anlama gelmediğini kavratır.

Plato, akarsuların uzun süreli aşındırmasıyla parçalanmış, çevresindeki alanlara göre yüksekte kalan ve çoğu yerde hafif dalgalı olan geniş yüzeydir.

Bu nedenle bir plato düz olabilir, fakat alçak olmak zorunda değildir; tersine plato kavramında yükseklik ve akarsularla yarılma belirleyicidir.

Ova ise çevresine göre alçakta bulunan, genellikle birikme süreçleriyle düzleşmiş geniş alanı anlatır.

Sınavlarda en yaygın tuzak, plato ile yaylayı aynı kabul etmektir.

Plato fiziki coğrafyanın yer şeklidir; yayla ise insanların yazın hayvancılık, serinleme veya mevsimlik yerleşme amacıyla kullandığı alana verilen addır.

Bir yer plato üzerinde yayla olarak kullanılabilir, fakat bu iki kavramın ölçütü aynı değildir.

Türkiye’de platoların dağılışı bölgelere göre belirgin örneklerle öğrenilir.

Marmara’da Çatalca-Kocaeli, Ege’de Yazılıkaya, Akdeniz’de Teke ve Taşeli, İç Anadolu’da Haymana, Uzunyayla, Cihanbeyli, Obruk ve Bozok, Doğu Anadolu’da Erzurum-Kars ile Ardahan, Güneydoğu Anadolu’da ise Şanlıurfa ve Gaziantep platoları öne çıkar.

Bu adlar yalnızca liste olarak ezberlenirse çabuk karışır; bölgenin genel yer şekli ve iklimiyle birlikte düşünülürse kalıcı olur.

İç Anadolu’nun plato bakımından zengin olması, sade yüzey şekilleri ve karasal koşullarla birlikte değerlendirilmelidir.

Erzurum-Kars platosu Türkiye’nin en yüksek ve en geniş platosu olarak, Çatalca-Kocaeli platoları ise en alçak plato alanları olarak ayırt edilir.

Bu karşılaştırma, batıdan doğuya yükseltinin artması kuralıyla da uyumludur.

Platoların ekonomik kullanımı, yükselti, iklim, bitki örtüsü ve kayaç yapısıyla bağlantılıdır.

Çatalca-Kocaeli platoları tarımdan çok sanayi, ticaret, ulaşım ve hizmet faaliyetleriyle tanınır; çünkü Marmara’daki yoğun nüfus, pazar, ulaşım ağları ve kentleşme bu alanların kullanımını farklılaştırır.

İç Anadolu platolarında ve Güneydoğu Anadolu’daki Şanlıurfa-Gaziantep çevresinde karasal iklim ile bozkır örtüsü belirgin olduğu için tahıl üretimi ve koyun yetiştiriciliği öne çıkar.

Ege’deki Yazılıkaya Platosu da benzer şekilde karasal etkinin hissedildiği alanlarla ilişkilendirilir.

Teke ve Taşeli platolarında ise karstik yapı, yüzey sularının yer altına sızması ve arazinin taşlı-parçalı niteliği tarımsal kullanımı sınırlar; bu yüzden nüfus daha seyrek olabilir.

Erzurum-Kars ve Ardahan platolarında sert karasal iklim ile geniş mera alanları büyükbaş hayvancılığı destekler.

Buradaki öğrenme noktası, her platoyu aynı ekonomik faaliyetle eşleştirmemektir.

Ovalar, tarım ve yerleşme açısından Türkiye’nin en değerli düzlükleri arasındadır.

Genel olarak ovaların yükseltisi batıdan doğuya doğru artar; bu durum Doğu Anadolu’daki ova tabanlarının bile batıdaki kıyı ovalarından daha yüksek olabileceğini gösterir.

Ovalar yer altı suları bakımından zengindir ve büyük bölümü alüvyonlarla kaplıdır.

Alüvyon, akarsuların taşıyıp biriktirdiği verimli malzemedir; bu yüzden özellikle delta ovaları tarım için çok elverişlidir.

Akdeniz ve Ege kıyı ovalarında sıcaklık koşulları uygun olduğundan yılda birden fazla ürün alınabilmesi mümkündür.

Buna karşılık her ova aynı ölçüde güvenli yerleşme alanı sayılmaz.

Türkiye’de ovaların önemli bir bölümü tektonik çöküntülerle, yani fay hatları boyunca gelişen hareketlerle ilgilidir; bu nedenle deprem riski birçok ova için dikkat edilmesi gereken bir sonuçtur.

Ovalar oluştuğu yere göre iç bölge ovaları ve kıyı ovaları biçiminde düşünülür.

İç bölge ovalarının önemli bir kısmı tektoniktir.

Kuzey Anadolu fay hattı boyunca Marmara’nın güneyinden Karadeniz kuşağına ve Doğu Anadolu’nun kuzeyine uzanan ovalar; Batı Anadolu fayları üzerindeki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları; İç Anadolu’daki Ankara, Kayseri, Aksaray, Çubuk, Eskişehir, Develi ve Konya ovaları bu çerçevede öğrenilir.

Doğu Anadolu fay kuşağıyla ilişkili Amik, Elbistan, Kahramanmaraş, Malatya, Elazığ, Bingöl, Muş, Karlıova, Malazgirt ve Erzurum ovaları da sınavlarda tektonik bağlantı üzerinden sorulabilir.

Güneydoğu Anadolu’da Suriye sınırı boyunca Ceylanpınar, Suruç ve Altınbaşak gibi ovalar anılır.

Burada kritik nokta, ova kelimesinin her zaman delta anlamına gelmediğidir.

Kıyı ovaları, akarsuların denize ulaştığı yerde veya denize yakın alanda biriktirme yapmasıyla oluşur.

Delta ovası için birkaç koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir: kıyı sığ olmalı, kıta sahanlığı geniş olmalı, gelgit etkisi zayıf kalmalı, akarsu bol alüvyon taşımalı ve kıyıda biriken malzemeyi süpürecek güçlü akıntılar bulunmamalıdır.

Karadeniz’de Bafra ve Çarşamba, Ege’de Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes, Akdeniz’de Çukurova ve Silifke başlıca delta ovalarıdır.

Delta ovalarının verimli olması, akarsuların taşıdığı ince malzemenin birikmesiyle ilgilidir.

Kıyı düzlüğü ovaları ise akarsuyun denize varmadan hemen kıyı gerisindeki düzlükte biriktirme yapmasıyla gelişir; Köyceğiz, Antalya, Serik, Dalaman ve Adapazarı bu grupta hatırlanır.

Böylece konu, yüksekteki plato ile alçaktaki ova ayrımından başlayıp tarım, hayvancılık, deprem riski ve kıyı birikimine kadar uzanan bütünlüklü bir harita okuma becerisine dönüşür.

Platolar ve ovalar birlikte ele alındığında Türkiye’de yer şekillerinin ekonomik hayatı nasıl yönlendirdiği daha açık görülür.

Plato alanlarında yükselti, eğim ve su koşulları çoğu zaman tarımsal çeşitliliği sınırlar; buna karşılık geniş mera veya bozkır alanları hayvancılığı öne çıkarabilir.

Ovalarda ise düz yüzey, alüvyal toprak ve yer altı suyu tarımı destekler; fakat bu avantaj yerleşme baskısını da artırır.

Verimli ovaların sanayi, konut veya ulaşım amacıyla yanlış kullanılması tarım alanlarının daralmasına yol açabileceği için coğrafi değerlendirme yalnız verimlilikle sınırlı kalmamalıdır.

Harita sorularında plato ve ova bilgisini kullanırken üç aşamalı düşünmek yararlıdır.

Önce şeklin yüksekte mi alçakta mı olduğuna bakılır; yüksekte ve akarsularla yarılmışsa plato, alçakta ve geniş düzlüklüyse ova olma ihtimali artar.

Sonra oluşum süreci aranır; tektonik çökme, delta birikimi veya kıyı gerisinde birikme ova türünü belirler.

Son olarak bölgesel sonuç yorumlanır.

İç Anadolu platosu tahıl ve küçükbaş hayvancılıkla, Doğu Anadolu platoları mera ve büyükbaş hayvancılıkla, delta ovaları yoğun tarımla, tektonik ovalar ise deprem riskiyle birlikte düşünülür.

Bu yöntem, uzun yer adı listelerini ezberlemek yerine her adı neden-sonuç ilişkisi içine yerleştirir.