Türkiye'de Madenler Konu Anlatımı

Türkiye’de madenler, coğrafyada hem doğal kaynak bilgisi hem de ekonomik kullanım mantığıyla ele alınır.

Kaynakta maden, yer kabuğunun derinliklerinde bulunan ve ekonomik değer taşıyan mineral olarak açıklanır.

Bu tanımda “ekonomik değer” ifadesi önemlidir; çünkü yer altında bulunan her mineral doğrudan işletilebilir maden sayılmaz.

Bir kaynağın çıkarılması, taşınması, ayrıştırılması, işlenmesi ve pazarlanması maliyetlidir.

Bu nedenle madenleri öğrenirken yalnızca adlarını ve yerlerini ezberlemek yeterli değildir.

Yatağın rezervi, tenörü, ulaşım koşulları, sanayide kullanım alanı ve işleme tesisleriyle bağlantısı birlikte değerlendirilmelidir.

Rezerv, tüvenan ve tenör kavramları maden konusunun temel anahtarlarıdır.

Rezerv, maden yatağında bulunan toplam işlenmemiş maden miktarıdır.

Tüvenan, yataktan çıkarıldığı andaki taş ve toprakla karışık cevher miktarını anlatır.

Tenör ise bu karışık cevherden taş ve toprağın ayrılmasından sonra elde edilen net ve kullanılabilir maden oranıdır.

Öğrencilerin en sık yaptığı hata, rezervi doğrudan üretilebilir maden miktarı gibi düşünmektir.

Rezerv yüksek olsa bile tenör düşükse, ulaşım zayıfsa veya sanayide kullanım imkânı sınırlıysa işletme cazip olmayabilir.

Kaynakta bir maden yatağının işletmeye açılması için metal oranının yüksek olması, rezervin fazla olması, ulaşım imkânlarının iyi olması ve madenin sanayide kullanılabilir olması gerektiği belirtilir.

Türkiye’nin maden çeşitliliği, ülke arazisinin oluşum ve şekillenme özellikleriyle ilişkilidir.

Volkanizma ve dağ oluşumu hareketleri farklı maden türlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Bu nedenle Türkiye yer altı kaynakları çeşitliliği bakımından zengin ülkeler arasında gösterilir.

Ancak çeşitlilik, her zaman büyük ve kolay işletilen yatak anlamına gelmez.

Kaynakta Türkiye’deki maden yataklarının düşük rezervli ve dağınık hâlde bulunmasının madencilik faaliyetlerini olumsuz etkilediği vurgulanır.

Bu bilgi sınavlarda önemli bir yorum kapısıdır: Türkiye’de maden çeşidi fazladır, fakat bazı yatakların ekonomik işletme gücü sınırlı olabilir.

Madencilik alanında sistemli araştırmaların gelişmesinde 1935’te Etibank ile Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünün kurulması dönüm noktası olarak verilmiştir.

Bor mineralleri Türkiye madenleri içinde özel bir yere sahiptir.

Kaynak, Türkiye’nin dünya bor rezervlerinin çok büyük bir bölümüne sahip olduğunu ve Kırka, Bigadiç, Kestelek ile Emet çevresinin bilinen bor yatakları olduğunu belirtir.

Borun kullanım alanları çok geniştir: enerji üretimi, roket ve jet yakıtları, cam, cam yünü, porselen, hijyen ve temizlik ürünleri, fotoğrafçılık, çimento, ilaç ve boya sanayisi bunlar arasındadır.

Bor konusu sınavlarda yalnızca “nerede çıkarılır?” biçiminde gelmez; kullanım alanı ve Türkiye’nin rezerv üstünlüğü de sorulabilir.

Bu nedenle Eskişehir Kırka, Balıkesir Bigadiç, Bursa Kestelek ve Kütahya Emet eşleştirmesi güçlü tutulmalıdır.

Demir, demir-çelik sanayisinin temel ham maddesidir ve metaller içinde en yaygın kullanılanlardan biridir.

Gemi yapımı, otomotiv ve inşaat gibi alanlarla ilişkilendirilir.

Başlıca yataklar Divriği, Hasançelebi, Avnik, Feke-Mansurlu ve Kesikköprü çevresinde bulunur.

Çıkarılan demir cevheri Karabük, Karadeniz Ereğlisi, İskenderun, Kırıkkale, Sivas ve İzmir’deki demir-çelik tesislerinde işlenir.

Burada öğrenilmesi gereken şey, madenin çıkarıldığı yer ile işlendiği yerin her zaman aynı olmadığıdır.

Ulaşım ve sanayi altyapısı bu bağlantıyı kurar.

Türkiye’de demir ihtiyacının tamamının yerli üretimle karşılanamadığı ve demir cevheri ile hurda demir ithalatının devreye girdiği bilgisi, rezerv ve üretim yeterliliği ayrımını gösterir.

Bakır, iyi iletkenliği nedeniyle elektrik ve elektronik sanayisinde, kablo yapımında, kimyada, kuyumculukta, boya sanayisinde, kaynak işlerinde ve turistik eşya üretiminde kullanılır.

Türkiye’de Murgul, Çayeli, Küre ve Elazığ’daki Maden çevresi bakır çıkarımıyla ilişkilendirilir; Samsun, Murgul ve Maden’deki tesislerde işleme yapılır.

Krom ise paslanmaz çelik üretimi ve metal sanayisiyle bağlantılıdır.

Guleman, Sivas-Erzincan-Kop Dağı, Fethiye-Köyceğiz-Denizli, Mersin-Adana-Kayseri, Bursa-Kütahya-Eskişehir ve İskenderun-Gaziantep kuşakları önemli krom alanlarıdır.

Elazığ ve Antalya’daki ferro krom tesisleri de işleme bağlantısı olarak öğrenilir.

Bakır ile kromun karıştırılmaması için bakırda iletkenlik ve kablo, kromda paslanmaz çelik ve dayanıklı metal çağrışımı kurulabilir.

Boksit, alüminyumun ham maddesidir.

Hafif ve dayanıklı olması nedeniyle uçak sanayisi, otomobil, ev eşyaları ve elektrik malzemeleriyle ilişkilidir.

Seydişehir, Kokaksu ve Payas başlıca boksit alanlarıdır; Seydişehir alüminyum tesisleri işleme merkezi olarak önemlidir.

Kurşun ve çinko çoğu zaman birlikte bulunur.

Kurşun akü imalatı, haberleşme kablolarının izolasyonu, mühimmat ve bazı teknolojik üretimlerle; çinko ise yine metal sanayisiyle ilişkilendirilir.

Balya, Yenice, Keban, Bolkar Dağları, Zamantı, Akdağmadeni ve Doğu Karadeniz bu madenlerle birlikte öğrenilmelidir.

Manganez, demir-çelik sanayisinde çeliği sertleştirme işleviyle öne çıkar ve Tavas çevresiyle anılır.

Metal dışı madenlerde barit, fosfat, tuz, lüle taşı, oltu taşı ve mermer ayrı ayrı dikkat ister.

Baritin büyük bölümü sondaj sektöründe kullanılır; ayrıca boya, deri, kimya, cam, kauçuk ve bazı sportif eşya malzemelerinde yararlanılır.

Alanya, Gazipaşa, Elbistan, Çanakkale, Eskişehir, Giresun ve Muş barit alanları arasında sayılır.

Fosfat en çok gübre yapımında değerlendirilir; Mazıdağı başta olmak üzere Adıyaman, Bingöl, Şanlıurfa ve Bitlis çevresindeki yataklarla öğrenilir.

Tuz; insan gıdası, hayvan beslenmesi, dericilik, konservecilik, kimya sanayisi ve buzlanmaya karşı yol tuzlama gibi alanlarda kullanılır.

Çamaltı deniz tuzu, Tuz Gölü, Seyfe Gölü ve Palas Gölü göl tuzu; Çankırı, Gülşehir, Yerköy ve Tuzluca ise kaya tuzu yataklarıyla ilişkilidir.

Lüle taşı ve oltu taşı daha çok değerli taş ve süs eşyası bağlamında öğrenilir.

Lüle taşı Eskişehir çevresinde çıkarılıp işlenir; hafif, parlak yüzeyli ve çoğunlukla açık renkli yapısıyla takı, süs eşyası ve pipo üretiminde kullanılır.

Oltu taşı Erzurum’un Oltu ilçesiyle özdeşleşmiştir; çıkarıldığında daha yumuşak olup hava ile temas edince sertleşmesi ve kullanıldıkça parlaması ayırt edici bilgidir.

Mermer, kireç taşının başkalaşım geçirmesiyle oluşur.