İdari Yargılama Hukuku (Vergi Yargısı ile Bağlantılı) Konu Anlatımı

İdari yargılama hukuku, idarenin işlem, eylem ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinde hangi usulle çözüleceğini düzenler.

Vergi yargısı bu sistemin özel önem taşıyan parçasıdır; vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ile bunların zam ve cezalarına ilişkin uyuşmazlıklar çoğu kez vergi mahkemesinde görülür.

İdari yargıda yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır.

Bu nedenle dilekçenin içeriği, sürelerin hesabı, görev ve yetki ayrımı, yürütmenin durdurulması ve kanun yolları maddi hak kadar belirleyicidir.

İdari dava türleri üç ana eksende düşünülür.

İptal davası, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılır ve davacının menfaatinin ihlal edilmiş olması gerekir.

Tam yargı davası, idari eylem veya işlem nedeniyle kişisel hakkı doğrudan ihlal edilenlerin tazmin ya da hakkın yerine getirilmesi istemidir.

Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar da idari dava alanına girer; tahkim öngörülen imtiyaz sözleşmeleri ayrı tutulur.

İdari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır.

Mahkeme yerindelik denetimi yapamaz, idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıracak veya yürütme görevinin kanuni düzenlenişini kısıtlayacak biçimde karar veremez.

Dava dilekçesi usulün başlangıç noktasıdır.

Dilekçe Danıştay, idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılır ve imzalanır.

Tarafların kimlik ve adres bilgileri, davanın konusu ve sebepleri, dayanılan deliller, dava konusu işlemin yazılı bildirim tarihi, vergi uyuşmazlıklarında verginin veya cezanın türü, yılı, ihbarname tarihi ve numarası ile mükellef hesap numarası gösterilir.

Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ile tam yargı davalarında uyuşmazlık miktarı belirtilmelidir.

Dava konusu karar ve belgelerin örnekleri dilekçeye eklenir; nüsha sayısı karşı taraf sayısından bir fazla olmalıdır.

Her idari işlem için kural olarak ayrı dava açılır; ancak maddi veya hukuki bağlılık ya da sebep-sonuç ilişkisi varsa birden fazla işleme tek dilekçeyle dava açılabilir.

Birden fazla kişinin ortak dilekçeyle dava açabilmesi için hak veya menfaatte iştirak ve aynı maddi olay ya da hukuki sebep bulunmalıdır.

Dilekçe ilgili mahkemeye verilebileceği gibi, gönderilmek üzere başka idare veya vergi mahkemelerine, idare veya vergi mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk hakimliklerine ve yurt dışında Türk konsolosluklarına da verilebilir.

Harç ve posta giderleri alındıktan sonra kayıt yapılır; dava kayıt tarihinde açılmış sayılır.

Eksik harç veya posta ücreti tamamlatılmazsa davanın açılmamış sayılması ya da dosyanın işlemden kaldırılması gibi sonuçlar doğabilir.

Dava açma süreleri idari yargının en hassas alanıdır.

Özel kanunda farklı süre yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde süre altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür.

İdari uyuşmazlıklarda süre yazılı bildirimi izleyen günden, vergi uyuşmazlıklarında ise tahakkuku tahsile bağlı vergilerde tahsilatı, tebliğ yapılan hallerde tebliği, tevkif yoluyla alınan vergilerde hak sahibine ödemeyi, tescile bağlı vergilerde tescili izleyen günden başlar.

Süreler tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden işler; tatil günleri süreye dahildir, son gün tatilse süre izleyen çalışma günü biter.

Sürenin çalışmaya ara verme dönemine rastlaması halinde kanuni uzama dikkate alınır.

Görevli olmayan adli yargı yerinde açılan ve görev yönünden reddedilen davalarda, kararın kesinleşmesinden sonra otuz gün içinde görevli idari yargı merciine başvurulabilir; ilk başvuru tarihi korunur.

İdari başvuru yolları süre hesabını etkiler.

İlgililer idari davaya konu olabilecek işlem veya eylem yapılması için idareye başvurabilir; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.

Cevap kesin değilse ilgilinin dava açması veya kesin cevabı beklemesi mümkündür; bekleme süresi dört ayı aşamaz.

İdari işlem için üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama kaldırma, geri alma, değiştirme veya yeni işlem yapılması talebiyle başvuru dava süresi içinde yapılırsa işlemeye başlamış dava süresini durdurur.

Ret veya zımni ret halinde süre kaldığı yerden işlemeye devam eder ve başvuruya kadar geçen süre hesaba katılır.

Tam yargı davalarında, idari eylemden zarar görenlerin dava açmadan önce eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmaları gerekir; ret veya zımni ret üzerine dava süresi içinde dava açılır.

İlk inceleme, davanın esasa girilmeden önce usul kapısından geçirilmesidir.

Dilekçe görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet ve dilekçe kuralları yönünden incelenir.

Aykırılık varsa davanın reddi, dosyanın görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesi, yanlış hasmın düzeltilmesi, dilekçenin reddi veya dilekçenin görevli idari mercie tevdi edilmesi gibi kararlar verilebilir.

Dilekçe reddedilirse otuz gün içinde usule uygun yeni dilekçe verilebilir; aynı yanlışlık tekrarlanırsa dava reddedilir.

Bu aşama vergi davalarında özellikle ihbarname bilgisi, dava konusu miktar ve süre başlangıcı yönünden önemlidir.

Yürütmenin durdurulması konusunda iki kural birlikte düşünülmelidir.

Genel kural, Danıştayda veya idari mahkemelerde dava açılmasının dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmamasıdır.

Mahkeme, işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zarar doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte gerçekleşirse, kural olarak idarenin savunmasını aldıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçeli biçimde yürütmenin durdurulmasına karar verebilir.

Vergi mahkemelerinde vergi uyuşmazlıklarından doğan davalarda ise özel bir tahsil durması vardır: tarh edilen vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlerin, zam ve cezaların dava konusu edilen bölümünün tahsil işlemleri dava açılmasıyla durur.

Bu durma tüm vergi bağlantılı işlemler için sınırsız değildir.

İşlemden kaldırılan vergi davası dosyalarında tahsil devam eder; dosyanın yeniden işleme konulması, ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemler ve tahsilat işlemlerinden dolayı açılan davalar tahsil işlemini kendiliğinden durdurmaz.

Bu hallerde ayrıca yürütmenin durdurulması istenebilir.

Görev ve yetki bakımından genel yetkili mahkeme, dava konusu işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.

Vergi uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme ise uyuşmazlık konusu vergiyi tarh ve tahakkuk ettiren, zam ve cezayı kesen, ödeme emrini düzenleyen veya diğer uyuşmazlıklarda dava konusu işlemi yapan dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesidir.

Aynı maddi veya hukuki sebepten doğan ya da biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyeceği davalar bağlantılıdır; bağlantı kararı usul işlemlerini durdurabilir ve dosyaların yetkili mahkemede birlikte yürütülmesini sağlayabilir.