Borçların İfası ve Sona Ermesi Konu Anlatımı

İfa, borç ilişkisinin beklenen ve normal sonucudur.

Borçlu borçlandığı edimi gereği gibi yerine getirdiğinde alacaklının talep hakkı karşılanır ve borç sona erer.

Edim para ödeme, mal teslimi, bir işin yapılması veya bir davranıştan kaçınma olabilir.

İfanın doğru değerlendirilmesi için yalnız edimin yapılmış olması yetmez; edimin borca uygun kişiye, uygun yerde, uygun zamanda ve uygun kapsamda sunulması gerekir.

Eksik, geç, yanlış kişiye veya yanlış yerde yapılan ifa, borcu sona erdirmek yerine borca aykırılık sonuçları doğurabilir.

Sınavda ödeme yapıldı ifadesi tek başına yeterli değildir; ödeme borcun tamamına mı, faiz ve giderlere mi, muaccel borca mı yönelmiş soruları ayrıca sorulmalıdır.

Borcun bizzat borçlu tarafından ifasında alacaklının özel menfaati yoksa üçüncü kişi de borcu ifa edebilir.

Bu kural, borç ilişkisinde asıl amacın alacaklının edime kavuşması olduğunu gösterir.

Ancak kişisel yetenek, güven veya sanat niteliği taşıyan edimlerde alacaklı borçlunun kendisinin ifasını isteyebilir.

Kısmi ifada ise borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kural olarak kısmen ifayı reddedebilir.

Bölünemeyen borçlarda ve seçimlik borçlarda özel değerlendirme gerekir.

Çeşit borçlarında hangi nitelikte edimin verileceği, seçimlik borçlarda seçme hakkının kime ait olduğu, işin özelliği ve hukuki ilişkiyle birlikte okunur.

İfa yeri tarafların açık veya örtülü iradesiyle belirlenebilir.

Böyle bir belirleme yoksa kanunun tamamlayıcı kuralları uygulanır.

Para borçlarında alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yeri, parça borçlarında sözleşme kurulduğunda şeyin bulunduğu yer, diğer borçlarda borçlunun doğum anındaki yerleşim yeri esas alınır.

İfa zamanı da benzer şekilde önce tarafların kararlaştırmasına, sonra hukuki ilişkinin niteliğine ve kanuni tamamlayıcı hükümlere göre belirlenir.

Borç muaccel olmadan temerrüt gündeme gelmez.

Bu nedenle vadeli borç, derhal muaccel borç ve sürenin hesaplanması sınavda dikkatle ayrılmalıdır.

Para borçlarında ödeme sırası özel önem taşır.

Borçlu faiz veya giderlerde gecikmemişse yaptığı kısmi ödemenin ana borçtan düşülmesini isteyebilir; aksi halde önce gider ve faizlerin dikkate alınması söz konusu olur.

Birden çok borcu olan borçlu, ödeme sırasında hangi borcu ödediğini bildirebilir.

Böyle bir açıklama yoksa makbuzdaki kayıt veya kanuni sıra devreye girer.

Bu teknik ayrıntı muhasebe ve mali müşavirlik bağlamında önemlidir; çünkü borcun hangi kalemden düşüldüğü, faiz, temerrüt ve bakiye hesabını etkiler.

Borçlu ödeme yaptığında makbuz isteme ve borç tamamen ödenmişse senedin iadesini isteme hakkına sahiptir.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun ifaya hazır olmasına rağmen alacaklının haklı sebep olmadan ifayı kabul etmemesi veya gerekli hazırlık fiillerini yapmaması halinde ortaya çıkar.

Bu durumda borçlu, teslim edilecek şeyi tevdi ederek veya belirli şartlarda satım yoluna giderek sorumluluktan kurtulabilir.

Borçlu temerrüdü ise muaccel borcun alacaklı ihtarına rağmen ifa edilmemesiyle gündeme gelir; ihtarın gereksiz olduğu haller ayrıca saklıdır.

Borçlu temerrüdünde gecikme tazminatı, temerrüt faizi ve karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde ek seçimlik haklar doğabilir.

Süre verme, süresiz dönme ve sürekli edimli sözleşmelerde ileriye etkili fesih sınavda ayrıştırılmalıdır.

Borca aykırılık yalnız gecikmeden ibaret değildir.

Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kusursuzluğunu ispat edemediği sürece zarardan sorumlu olur.

Yapma borcunun ifa edilmemesi halinde alacaklının borçlu hesabına üçüncü kişiye yaptırma imkanları gündeme gelebilir.

Borçlu yardımcı kişilerden yararlanmışsa, borcun ifası sırasında onların fiillerinden de belirli koşullarda sorumlu tutulabilir.

Ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşmalarının önceden yapılması sınırlanmıştır.

Bu düzenlemeler, sözleşme serbestisinin borca aykırılık alanında da dürüstlük ve güven ilkeleriyle çevrelendiğini gösterir.

Borcun sona ermesi ifa dışında sebeplerle de gerçekleşebilir.

Asıl borç sona erdiğinde rehin, kefalet ve faiz gibi feri haklar da kural olarak sona erer; fakat işlemiş faiz ve cezai şart gibi bazı kalemlerde alacaklının hakkını saklı tutması önem kazanabilir.

İbra, alacaklı ile borçlunun borcu tamamen veya kısmen kaldırma anlaşmasıdır ve borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra şekle bağlı olmadan kurulabilir.

Yenileme ise mevcut borcun yeni bir borçla ortadan kaldırılmasını gerektirir; bu sonuç için tarafların açık yenileme iradesi aranır.

Cari hesaba kayıt tek başına yenileme sayılmaz.

Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi borcu sona erdirir; çünkü kişi kendisine karşı borçlu olamaz.

Kusursuz imkansızlıkta borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle ifa imkansızlaşırsa borç sona erer.

Kısmi imkansızlıkta borcun imkansızlaşan kısmı düşer; alacaklı kısmi ifayı kabul etmeyeceği anlaşılıyorsa bütün borç sona erebilir.

Aşırı ifa güçlüğü ise imkansızlık değildir.

Sözleşme kurulurken öngörülemeyen olağanüstü durumlar borçludan kaynaklanmayan biçimde edim dengesini ağır şekilde bozarsa uyarlama, bu mümkün değilse dönme veya sürekli edimli ilişkide fesih tartışılır.

Bu ayrım, sınavlarda en çok karıştırılan noktalardan biridir.

Takas, iki kişinin karşılıklı olarak aynı türden muaccel alacaklara sahip olması halinde borçların birbirini ortadan kaldırmasıdır.

Takas kendiliğinden değil, takas iradesinin karşı tarafa bildirilmesiyle sonuç doğurur.

Para borçları ve özdeş edimler takasa elverişlidir; bazı alacaklar için alacaklının rızası aranabilir veya takas sınırlanabilir.

Borçlu takas hakkından önceden feragat edebilir.

Takas, ödeme ile aynı ekonomik sonuca yaklaşsa da teknik olarak farklıdır; ödeme dışa dönük bir ifa fiiliyken takas karşılıklı alacakların mahsuplaşmasıdır.

Zamanaşımı, borcun sona ermesi başlığı içinde dikkatle anlaşılmalıdır.

Genel süre kanunda aksi yoksa on yıldır; kira, faiz, ücret ve dönemsel bazı alacaklarda daha kısa süreler öngörülür.

Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar, bazı hallerde durur veya kesilir.

Kesilme yeni süre başlatır.

Asıl alacak zamanaşımına uğradığında ona bağlı faiz ve benzeri alacaklar da etkilenir.

Fakat zamanaşımı borcu maddi anlamda yok etmez; borçlu bu savunmayı ileri sürmedikçe hakim kendiliğinden dikkate alamaz.

Bu nedenle doğru sınav dili borç düşer değil, talep edilebilirlik def'i ile sınırlanır olmalıdır.

Bu başlıkta olay çözme sırası önemlidir.

Önce borcun muaccel olup olmadığı, sonra ifanın borca uygun sunulup sunulmadığı, ardından temerrüt veya imkansızlık gibi borca aykırılık hallerinin şartları incelenir.

Daha sonra sona erme sebebi varsa bunun asıl borca mı feri haklara mı etkili olduğu belirlenir.

İbra ve yenileme taraf iradesiyle, takas tek taraflı bildirimle, zamanaşımı ise borçlunun ileri süreceği savunmayla sonuç doğurur.