İş Sözleşmesi ve Türleri Konu Anlatımı

İş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi ve işverenin ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.

Bu tanımda iş görme, ücret ve bağımlılık birlikte bulunmalıdır.

Bağımlılık, işçinin işverenin kurduğu iş organizasyonu içinde ve onun yönetim alanına bağlı çalışmasını anlatır.

Bu nedenle aynı işin yapılması her zaman iş sözleşmesi sonucunu doğurmaz; belirleyici olan, işin bağımsız biçimde mi yoksa işverenin çalışma düzenine bağlı biçimde mi yürütüldüğüdür.

İş sözleşmesi kural olarak özel şekle tabi değildir; taraflar sözleşmeyi sözlü olarak da kurabilir.

Ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur.

Yazılı sözleşme yapılmamışsa işveren, işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti, varsa ücret eklerini, ödeme dönemini, süre belirli ise sözleşme süresini ve fesihte uyulacak hükümleri gösteren yazılı bir belge vermelidir.

Bu belge yükümlülüğü, yazılı sözleşme bulunmayan iş ilişkisinde işçinin hangi koşullarla çalıştığını bilmesini sağlar.

Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli iş sözleşmelerinde bu belge düzeni uygulanmaz.

İş sözleşmesi iki aylık süre dolmadan sona ererse bilgiler en geç sona erme tarihinde işçiye yazılı olarak verilmelidir.

Böylece şekil serbestisi, işçinin temel çalışma koşullarından habersiz bırakılması anlamına gelmez.

Taraflar, kanuni sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla iş sözleşmesini ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir.

Sözleşmeler süre bakımından belirli veya belirsiz süreli olabilir.

Çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli veya başka türde kurulabilir.

Ancak tarafların seçtiği ad tek başına yeterli değildir.

Kanunun aradığı şartlar gerçekleşmiyorsa sözleşmeye verilen başlık hukuki sonucu değiştirmez.

Sürekli ve süreksiz iş ayrımı, işin niteliği bakımından en çok otuz iş günü sürüp sürmemesine dayanır.

En çok otuz iş günü süren işler süreksiz, bundan fazla devam edenler sürekli iş sayılır.

Burada ölçüt, işçinin fiilen kaç gün çalıştırıldığı değil, işin niteliğinin kaç iş günü süreceğidir.

Süreksiz işlerde İş Kanunu'nun bazı maddeleri uygulanmaz; bu konularda Borçlar Kanunu hükümleri devreye girer.

Belirsiz süreli sözleşme, iş ilişkisinin bir süreye bağlı kurulmadığı olağan sözleşme tipidir.

Belirli süreli sözleşme ise belirli süreli işlerde, belli bir işin tamamlanmasında veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullarda yazılı olarak yapılır.

Bu nedenle yalnız tarih yazılması veya tarafların belirli süre istemesi her zaman yeterli değildir.

Objektif koşul yoksa süre kaydı, işçiyi belirsiz süreli sözleşmenin korumasından çıkarmaz.

Aynı süreli sözleşmenin esaslı bir gerekçe olmadan art arda yenilenmesi, ilişkinin başlangıçtan beri belirsiz süreli kabul edilmesine yol açar.

Böyle bir zincirleme kurulursa iş sözleşmesi başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.

Esaslı nedene dayanan zincirleme sözleşmeler ise belirli süreli olma niteliğini korur.

Sınavlarda bu ayrım önemlidir: zincirleme sözleşme her durumda yasak değildir, fakat esaslı neden bulunmadığında kanun sonucu belirsiz süreye çevirir.

Belirli süreli çalışan işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça sırf sözleşmesi süreli olduğu için belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, belirli süreli işçinin çalıştığı süreyle orantılı verilir.

Bir çalışma şartından yararlanmak için kıdem aranıyorsa, farklı kıdem uygulamasını haklı gösteren neden yoksa belirsiz süreli emsal işçi için esas alınan kıdem belirli süreli işçi için de esas alınır.

Kısmi süreli iş sözleşmesi, işçinin normal haftalık çalışma süresinin tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesiyle oluşur.

Kısmi süreli çalışan işçi, salt bu nedenle tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz.

Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalışılan süreye orantılı ödenir.

İşyerinde uygun açık yer varsa tam süreliden kısmi süreliye veya kısmi süreliden tam süreliye geçiş istekleri dikkate alınır ve boş yerler duyurulur.

Kısmi süreli ve belirli süreli sözleşmelerde emsal işçi kavramı, eşit işlem denetiminin merkezindedir.

Emsal işçi işyerinde aynı veya benzeri işi yapan çalışandır; işyerinde böyle biri yoksa aynı işkolunda şartlara uygun işyerindeki benzer çalışan dikkate alınır.

Böylece kanun, farklı çalışma türleri arasında hakların karşılaştırılmasında soyut bir ölçü değil, somut bir karşılaştırma noktası kullanır.

Çağrı üzerine çalışma, yazılı sözleşmeyle işçinin ihtiyaç duyuldukça iş görme edimini yerine getireceğinin kararlaştırıldığı kısmi süreli iş ilişkisidir.

Taraflar hafta, ay veya yıl içinde ne kadar çalışılacağını belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır.

İşçi, çağrı için belirlenen sürede çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.

Aksi kararlaştırılmadıkça çağrı en az dört gün önce yapılır ve günlük süre belirlenmemişse her çağrıda en az dört saat çalışma sağlanır.

Uzaktan çalışma, işçinin iş görme edimini işverenin iş organizasyonu kapsamında evinde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesine dayanan yazılı iş ilişkisidir.

Bu sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi, yeri, ücret, ücretin ödenmesi, sağlanan ekipman, iletişim ve çalışma şartları yer alır.

Uzaktan çalışan işçi esaslı neden olmadıkça emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz.

İşveren, işin niteliğine göre bilgilendirme, eğitim, sağlık gözetimi ve ekipman güvenliği yükümlülüklerini sürdürür.

Deneme süreli iş sözleşmesinde deneme kaydı en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresi içinde taraflar bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız fesih yapabilir.

Buna karşılık işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır.

Deneme kaydı, ücretsiz çalışmayı değil, sınırlı süre için fesih kolaylığını ifade eder.

Takım sözleşmesi, birden çok işçiden oluşan takımı temsilen takım kılavuzunun işverenle yaptığı sözleşmedir.

Hangi süre kararlaştırılmış olursa olsun yazılı yapılmalıdır ve her işçinin kimliği ile alacağı ücret ayrı ayrı gösterilmelidir.

Takım sözleşmesinde adı yazılı işçilerden her biri işe başladığında, o işçi ile işveren arasında sözleşmede belirlenen şartlarla ayrı bir iş sözleşmesi kurulmuş sayılır.