Bildirim ve Beyan Yükümlülükleri Konu Anlatımı

Sosyal güvenlik sisteminde bildirim ve beyan yükümlülükleri, sigortalılığın sadece fiili çalışma olarak kalmasını engeller ve Kurum kayıtlarına taşınmasını sağlar.

5510 sayılı Kanun, işverenin sigortalıyı, işyerini, çalışma gününü, prime esas kazancı ve prim borcunu belirli sürelerde Kuruma bildirmesini ister.

Bu yükümlülüklerin şekli görünmesi yanıltıcıdır; doğru bildirim yapılmadığında sigortalının sağlık, gelir veya aylık hakları etkilenebilir, işveren bakımından idari para cezası, re’sen tahakkuk, gecikme cezası ve gecikme zammı ortaya çıkabilir.

SMMM pratiğinde bu alan, bordro ile hukuk bilgisinin kesiştiği noktadır.

Bordroda görünen ücret, işe giriş tarihi, çıkış tarihi ve gün sayısı Kurum kayıtlarında tutarlı değilse muhasebe işlemi tamamlanmış sayılmaz.

İşe giriş bildirimi 4/a kapsamındaki çalışanlar bakımından ana yükümlülüktür.

İşveren, hizmet akdiyle çalıştıracağı kişiyi kural olarak sigortalılık başlangıcından önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirmelidir.

Kanun bazı işler için bu kuralı özel sürelerle yumuşatır.

İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilen bildirge süresinde kabul edilir.

Kuruma ilk defa işyeri bildirgesi verilecek işyerlerinde, ilk defa sigortalı çalıştırmaya başlanılan tarihten itibaren bir ay içinde işe alınan sigortalılar için bildirimin bu bir aylık sürenin sonuna kadar yapılması başlangıçtan önce bildirilmiş sayılma sonucunu doğurur.

Kamu idarelerindeki bazı sözleşmeli personel ve yurt dışı görev için işe alınanlar bakımından da bir aylık özel süre öngörülmüştür.

Sigortalının kendi bildirim yükümlülüğü, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Kanun sigortalıya çalışmaya başladığı tarihten itibaren en geç bir ay içinde Kuruma kendisini bildirme imkanı tanır; fakat sigortalının bunu yapmaması kendi aleyhine delil sayılmaz.

Bu hüküm, işverenin kayıt dışı çalıştırmayı sigortalının sessizliğine dayandırmasını engeller.

4/b statüsünde ise vergi daireleri, meslek kuruluşları, esnaf sicil müdürlükleri veya kayıt ve tescili yapan kurumlar belirli sürelerde Kuruma bildirim yapar.

4/c kapsamındaki kişileri çalıştıracak işverenler de ilk defa veya tekrar çalıştırmaya başladıkları kişileri kanunda belirtilen başlangıçtan itibaren on beş gün içinde bildirir.

Aynı kamu idaresinin farklı birimleri arasındaki naklen tayin ve görevlendirmelerde ayrıca bildirim aranmaması özel bir istisnadır.

İşyeri bildirgesi, sigortalı bildiriminin tamamlayıcı yüzüdür.

İşyeri, sigortalıların işlerini yaptıkları maddi ve maddi olmayan unsurlar bütünü olarak düşünülür; bağlı yerler, eklentiler ve araçlar da bu kapsama girebilir.

İşveren, işyeri bildirgesini en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte Kuruma vermekle yükümlüdür.

Şirket kuruluşunun ticaret siciline bildirilmesi bazı durumlarda Kuruma yapılmış sayılır ve ayrıca işyeri bildirgesi düzenlenmez; ticaret sicili bu bilgiyi Kuruma iletir.

Şirket tür değişikliği, birleşme, katılma, adi şirkete yeni ortak alınması, işyerinin başka ile taşınması, devri veya miras yoluyla intikali ayrı süreler doğurur.

Aynı il içinde başka Kurum ünitesi alanına giren adrese taşınmada yazılı bildirim yeterli olabilir.

Alt işverenlik ve işveren vekilliği bildirim sorumluluğunu genişletir.

Asıl işverenin işyerinde sigortalı çalıştıran alt işveren, sözleşmeyi ibraz ederek Kurumdan özel numara alır ve sigortalıları asıl işverenin dosyası üzerinden bildirir.

İşveren vekili, işveren adına ve hesabına işin veya hizmetin bütününü yöneten kişidir ve kanundaki yükümlülüklerden işverenle birlikte sorumlu tutulabilir.

Geçici iş ilişkisi kurulan işveren bakımından da benzer sorumluluk düzeni vardır.

Bu nedenle uygulamada yalnız bordroyu kimin hazırladığına değil, çalıştırma ilişkisinin hangi işyeri dosyası ve hangi işverenlik yapısı altında yürüdüğüne bakılır.

İşyeri bildirgesinin geç verilmesi, sigortalıların haklarını veya işverenin prim borcunu ortadan kaldırmaz.

Aylık prim ve hizmet bildirimi ya da muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, ilgili ayda hangi sigortalının kaç gün çalıştığını ve hangi prime esas kazanç üzerinden primlendirileceğini Kuruma bildiren temel beyandır.

Kanun, bu belgenin işveren tarafından verilmesini ve içeriğin işyeri kayıtlarıyla uyumlu olmasını bekler.

Defter, kayıt ve belgelerle beyan arasında uyumsuzluk varsa yalnız teknik hata değil, prim matrahını etkileyen hukuki sorun vardır.

Eksik gün, kısmi süreli çalışma, ücret dışı ödeme, üst sınır aşımı veya geriye dönük ödeme gibi hallerde beyanın hangi aya ve kaç güne bağlanacağı dikkatle kurulmalıdır.

Adayların yaptığı temel hata, aylık bildirgeyi sadece prim ödeme aracı sanmaktır; bu beyan aynı zamanda sigortalılık hizmetinin ispat altyapısıdır.

Prim ödeme yükümlülüğü bildirimden ayrı fakat onunla bağlantılıdır.

İşveren, 4/a kapsamındaki sigortalıların ve bazı hallerde genel sağlık sigortalılarının primlerini süresinde ödemek zorundadır.

Primlerin ödenmemesi, sigortalılığın yok sayılması sonucunu doğurmaz; borç kamu alacağı niteliğiyle takip edilir.

Kanun gecikme cezası ve gecikme zammı sistemini kurar.

Kurum, prim belgelerinin verilmemesi, belgelerin gerçeği yansıtmaması veya kayıtların incelenmesi sonucunda bildirilen işçiliğin eksik olduğunun anlaşılması halinde re’sen işlem yapabilir.

Bu nedenle işverenin yükümlülüğü sadece elektronik beyan göndermek değildir; beyanın dayanağını oluşturan ücret, puantaj, sözleşme ve muhasebe kayıtlarını da tutarlı şekilde saklamaktır.

Kurumun bilgi isteme ve denetim yetkileri bildirim düzenini destekler.

Kamu idareleri, bankalar ve kanunda sayılan diğer kişi ve kuruluşlar, Kurumca istenen bilgileri belirlenen usul ve sürelerde vermek zorundadır.

Ruhsat veren kurumların yapı ruhsatı ve benzeri işlemlere ilişkin istihdam bilgilerini Kuruma bildirmesi, kayıt dışılığın yalnız işveren beyanıyla izlenmediğini gösterir.

Denetim elemanlarınca işyeri kayıtları incelenebilir; hizmet veya kazançların Kuruma bildirilmediği anlaşılırsa eksik işçilik ve buna bağlı prim sonuçları doğabilir.

Kayıt ve belge ibraz etmeme, gerçeğe aykırı belge düzenleme veya süresinde bildirim yapmama idari para cezalarının temel kaynaklarıdır.

İdari para cezaları, bildirim yükümlülüklerinin yaptırım ayağıdır.

İşe giriş bildirgesinin, işyeri bildirgesinin, genel sağlık sigortası giriş bildirgesinin veya aylık prim ve hizmet belgesi ile muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin süresinde verilmemesi farklı ceza sonuçları doğurabilir.

Ceza uygulanması, asıl yükümlülüğün sonradan yerine getirilmesini engellemez; işveren hem bildirimi yapmak hem de doğan prim borcunu ödemek zorunda kalabilir.

Bu nokta önemlidir: idari para cezası prim borcunun yerine geçmez.

SMMM açısından doğru yaklaşım, her çalışan için işe giriş, işyeri dosyası, aylık gün ve kazanç bildirimi, prim ödeme ve kayıt saklama adımlarını aynı zincirin parçaları olarak izlemektir.