Sigortalılık ve Prim Konu Anlatımı

Sigortalılık, sosyal güvenlik sistemine fiilen bağlanmanın hukuki adıdır.

5510 sayılı Kanun bakımından bir kişinin çalışıyor olması tek başına yeterli açıklama değildir; hangi bent kapsamında sigortalı sayıldığı, hangi sigorta kollarının uygulanacağı, sigortalılığın ne zaman başlayıp ne zaman sona ereceği ve primin hangi matrahtan ödeneceği birlikte belirlenir.

Hizmet akdiyle çalışanlar için işveren merkezli bir bildirim ve prim ödeme düzeni vardır.

Bağımsız çalışanlarda faaliyet, vergi mükellefiyeti, şirket ortaklığı veya meslek kaydı öne çıkar.

Kamu görevlilerinde ise kadro, pozisyon veya özel personel kanunu belirleyici olur.

SMMM açısından sigortalılık statüsü, bordro yazılımında seçilen teknik koddan ibaret değildir; yanlış statü, yanlış prim oranı, eksik hizmet günü ve idari yaptırım anlamına gelebilir.

Kanunun 4. maddesi sigortalılık statülerinin ana haritasını verir.

Bir veya birden fazla işveren tarafından hizmet akdiyle çalıştırılanlar 4/a kapsamındadır.

Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar ile köy ve mahalle muhtarları 4/b düzeninde yer alır.

Bu grupta ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkar siciline kayıtlı bulunanlar, anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi ortakları, belirli şirket ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar önemlidir.

Kamu idarelerinde sürekli kadro veya pozisyonlarda çalışanlar ile ilgili kanunlarında 4/a gibi sigortalı olması öngörülmeyen bazı sözleşmeli personel ise 4/c statüsündedir.

Bu üçlü ayrım, işverenin varlığını, bildirimin süresini ve primin hesaplanma biçimini değiştirir.

Sigortalılığın başlangıcı statüye göre farklı kurulur.

4/a kapsamındaki kişi bakımından sigortalılık kural olarak çalışmaya, mesleki eğitim veya staja başlama tarihi gibi kanunda belirtilen tarihlerle başlar.

4/b kapsamındaki kişilerde vergi mükellefiyetinin başlaması, şirket ortaklığı, meslek kuruluşu kaydı veya tarımsal faaliyetin başlangıcı gibi statüyü doğuran olay önem kazanır.

4/c grubunda göreve başlama veya ilgili okullarda öğrenime başlama gibi özel tarihler belirleyicidir.

Başlangıç tarihini doğru tespit etmek, yalnız tescil bakımından değil prim ödeme gün sayısı ve yararlanma koşulları bakımından da önemlidir.

Aynı kişi farklı zamanlarda farklı statülere geçebilir; bu durumda eski statünün sona erme tarihi ile yeni statünün başlangıcı birlikte okunmalıdır.

Sigortalılığın sona ermesi de çalışmanın fiilen bitmesiyle her zaman aynı anda ve aynı mantıkla gerçekleşmez.

4/a çalışanlarında hizmet akdinin sona erdiği tarih esas alınır.

4/b sigortalılarında vergi mükellefiyetinin, şirket ortaklığının, muhtarlık görevinin veya tarımsal faaliyetin sona ermesi gibi farklı ölçütler vardır.

4/c bakımından ölüm, aylık bağlanması, yaş haddi, izin süresi veya görevden ayrılma gibi kamu personel rejimiyle bağlantılı tarihler devreye girebilir.

Hastalık ve analık hükümlerinde sigortalılığın yitirilmesi için bazı hallerde sona erme tarihinden sonraki onuncu gün dikkate alınır.

Adayların kaçırdığı nokta, sona erme bildiriminin süresinde yapılmamasının sigortalılık olgusunu her zaman değiştirmediği, fakat idari ve mali sorumluluk doğurduğudur.

Prim yükümlülüğünde ana kavram prime esas kazançtır.

4/a kapsamındaki sigortalılar için hak edilen ücretler, o ay içinde ödenen prim, ikramiye ve benzeri istihkaklar ile idari veya yargısal karar gereği aynı nitelikte yapılan ödemelerin brüt toplamı esas alınır.

Buna karşılık ayni yardımlar, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı, iş sonu veya kıdem tazminatı niteliğindeki toplu ödemeler ve kanunun belirli sınırlarla dışarıda tuttuğu bazı aile, çocuk, sağlık sigortası, bireysel emeklilik ve yemek ödemeleri prime esas kazanca dahil edilmez.

İstisna dışındaki ödemeler hangi adla yapılırsa yapılsın prime tabi olur; ayni yardım yerine nakit ödeme yapılması da sonucu değiştirebilir.

Ücretler hak edildikleri aya mal edilir.

Ücret dışındaki ödemeler ise kural olarak ödendiği ayın kazancına dahil edilir.

Ödemenin yapıldığı ayda üst sınır aşılırsa prime tabi tutulamayan kısım, takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere sonraki ayların prime esas kazancına eklenebilir.

Saatlik, günlük, haftalık veya aylık sabit ücretle çalışmayan, komisyon veya kara katılma gibi belirsiz tutarlı gelir elde eden sigortalılarda günlük kazanç alt sınır üzerinden kurulabilir.

Kısmi süreli çalışmada prim ödeme gün sayısı, ay içindeki toplam çalışma saatinin kanuni haftalık çalışma süresine göre hesaplanan günlük süreye bölünmesiyle bulunur ve kesirler bir gün sayılır.

Çağrı üzerine çalışmada süre belirlenmemişse haftalık en az yirmi saat kararlaştırılmış sayılması da özel bir hesap kuralıdır.

4/b kapsamındaki sigortalılarda prime esas kazanç beyan sistemine dayanır.

Aylık prime esas kazanç, günlük alt sınır ile üst sınır arasında kalmak koşuluyla sigortalının beyan edeceği günlük kazancın otuz katıdır.

Beyan yapılmazsa alt sınırın otuz katı esas alınır.

Aynı kişinin birden fazla 4/b nedenine sahip olması, her neden için ayrı ayrı matrah beyanı yapılacağı anlamına gelmez; kanun tek beyan mantığı kurar.

4/c kapsamındaki sigortalılarda ise aylık, ek gösterge, taban aylığı, kıdem aylığı ve mevzuatta sayılan belirli ödeme unsurları üzerinden daha ayrı bir kamu personeli matrahı vardır.

Dolayısıyla prime esas kazanç hesabında ortak kelime aynı olsa da statüye göre içerik farklıdır.

Prim oranları sigorta koluna göre ayrılır.

Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları uzun vadeli kolları oluşturur ve prim oranı sigortalı ile işveren hisselerine bölünür.

Kısa vadeli sigorta kolları primi prime esas kazanç üzerinden hesaplanır ve tamamı işveren tarafından ödenir.

Genel sağlık sigortası primi ise kişinin statüsüne göre ayrıca uygulanır.

Bazı özel sigortalılar için yalnız belirli kollar geçerli olduğundan prim oranı da daralabilir.

Fiili hizmet süresi zammı uygulanan işlerde uzun vadeli prim oranına eklenen ilave puanlar söz konusu olabilir ve bu farkın tamamı işverene yüklenir.

Soru çözerken oran ezberinden önce hangi sigorta kolunun uygulandığı belirlenmelidir.

Sigortalılık hak ve yükümlülükleri vazgeçilemez niteliktedir.

Kişi sosyal güvenlik hakkından vazgeçtiğini söyleyemez, işverenle bu yönde sözleşme yapamaz ve prim yükümlülüğünü özel anlaşmayla ortadan kaldıramaz.

Primlerin süresinde ödenmemesi kamu alacağına özgü takip sonuçları doğurur; gecikme cezası ve gecikme zammı gündeme gelebilir.

SMMM bakımından uygulama kuralı açıktır: önce kişinin statüsü tespit edilir, sonra sigorta kolu ve matrah belirlenir, ardından prim oranı ve ödeme sorumlusu uygulanır.

En yaygın hata, bordrodaki ödeme adını esas alıp kanunun prime dahil etme veya dışarıda bırakma ölçütlerini ikinci plana atmaktır.