Borçlar Hukuku Özel Hükümler (Başlıca Sözleşme Türleri) Konu Anlatımı

Borçlar hukukunun özel hükümleri, sözleşme serbestisi içinde sık karşılaşılan sözleşme tiplerine kanuni çerçeve verir.

Genel hükümler sözleşmenin nasıl kurulacağını, borcun nasıl ifa edileceğini ve borca aykırılığın sonuçlarını anlatır; özel hükümler ise satış, kira, ödünç, eser, vekalet, kefalet ve adi ortaklık gibi ilişkilerde tarafların asli edimlerini ve tipik risklerini somutlaştırır.

SMMM sınavlarında bu bölüm çoğu kez uzun madde ezberinden çok doğru nitelendirme gerektirir.

Bir olayda tarafların sözleşmeye verdiği ad değil, ekonomik amaç ve üstlenilen asli borç belirleyicidir.

Yanlış nitelendirme, ayıp, temerrüt, ücret, garanti, sorumluluk ve şekil sonuçlarını da yanlış kurdurur.

Satış sözleşmesinde satıcı satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretmeyi, alıcı da bedel ödemeyi borçlanır.

Bu yapı satışın ayırt edici eksenidir: nihai amaç malvarlığı değerinin kalıcı devridir.

Satılan taşınır veya taşınmaz olabilir; taşınmaz satışında şekil kuralları ayrıca önem taşır.

Satışta ayıptan sorumluluk, teslim, hasar, bedel ödeme ve alıcının seçimlik hakları gibi konular özel hükümlerle genişler.

Muhasebe uygulamasında satış, fatura ve gelir kaydıyla ilişkilense de hukuki yönden asıl soru mülkiyet devri ve bedel borcudur.

Bir mal yalnız kullanılmak üzere verilmişse satış değil kira veya başka bir kullandırma ilişkisi düşünülmelidir.

Kira sözleşmesinde kiraya veren, bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakır; kiracı buna karşılık kira bedeli öder.

Kirada mülkiyet devri yoktur.

Kiracı, malı sözleşmede kararlaştırılan veya amacına uygun şekilde kullanır ve süre sonunda geri verir.

Bu yüzden satış ile kira arasındaki temel fark, kalıcı devir ile geçici kullanma ayrımıdır.

Kiraya verenin kullanıma elverişli bulundurma borcu, kiracının bedel ödeme ve özenle kullanma borcu öne çıkar.

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracıyı koruyan özel kurallar bulunabilir; ancak temel borç ilişkisinin çekirdeği kullanma hakkı ile kira bedeli değişimidir.

Tüketim ödüncü, para veya tüketilebilen şeyler bakımından kullanılır.

Ödünç veren belirli miktarda para ya da tüketilebilen şeyi ödünç alana geçirir; ödünç alan aynı miktar ve nitelikte şeyi geri vermeyi üstlenir.

Burada verilen şey aynen geri dönmez, çünkü tüketilmesi veya harcanması beklenir.

Bu nedenle kullanım ödüncü ile tüketim ödüncü ayrımı önemlidir.

Para ödüncünde faiz kararlaştırılması, ticari iş niteliği ve tarafların tacir olup olmaması ayrı sonuçlar doğurabilir.

SMMM adayları için ödünç, özellikle ortaklar cari hesabı, şirket finansmanı ve borç-alacak kayıtlarıyla pratik önem taşır; fakat hukuki nitelendirme muhasebe kaydından bağımsız yapılır.

Eser sözleşmesinde yüklenici bir eser meydana getirmeyi, iş sahibi de bedel ödemeyi üstlenir.

Bu sözleşmede ağırlık çalışmanın kendisinde değil, ortaya çıkacak sonuçtadır.

Bir bina yapımı, yazılım teslimi, özel üretim makine veya onarım sonucu bu çerçevede değerlendirilebilir.

Yüklenicinin ayıba karşı sorumluluğu, eserin kabulü ve bedel ilişkisi sonuç odaklıdır.

Hizmet veya vekalet ilişkisinden ayrım burada kurulur: çalışan belli bir süre emek sunuyorsa hizmet, bir işin yönetimi veya işlem yapılması öne çıkıyorsa vekalet, belirli bir sonuç teslim ediliyorsa eser sözleşmesi düşünülür.

Sınavda iş görme ilişkilerinin birbirine karıştırılması sık rastlanan bir hatadır.

Vekalet sözleşmesinde vekil, vekalet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlenir.

Vekaletin ayırt edici yanı, sonucun garanti edilmesinden çok işin sadakat ve özenle yürütülmesidir.

Avukatlık, danışmanlık, temsil, takip veya belirli işlemlerin yapılması vekalet mantığıyla bağlantılı olabilir.

Vekil, vekalet verenin menfaatine uygun davranmalı, aldığı talimatların sınırını ve mesleki özen ölçüsünü gözetmelidir.

Vekalet her zaman ücretli olmak zorunda değildir; ücret, sözleşme veya teamül gereği gündeme gelebilir.

Eser sözleşmesinde sonuç teslimi beklenirken, vekalette sonuç gerçekleşmese bile gerekli özen gösterilmişse borca aykırılık her zaman doğmayabilir.

Kefalet sözleşmesi, alacaklıya kişisel güvence sağlayan feri nitelikte bir sözleşmedir.

Kefil, asıl borçlunun borcunu ifa etmemesi halinde alacaklıya karşı sorumluluk üstlenir.

Bu nedenle kefaletin kaderi büyük ölçüde asıl borca bağlıdır; asıl borç yoksa veya sona ermişse kefalet de kural olarak ayakta kalmaz.

Kefalette şekil, kefilin korunması ve sorumluluk sınırı özel önem taşır.

Kefil ile borçlu aynı kişi değildir; kefil borcu doğrudan kendi ekonomik yararı için değil, başka bir borca güvence olarak üstlenir.

Sınavlarda kefalet, garanti sözleşmesi veya müteselsil borçlulukla karıştırılabilir.

Feri bağlılık ve alacaklıya karşı kişisel taahhüt ayrımı doğru sonucu verir.

Adi ortaklıkta iki veya daha fazla kişi ortak bir amaca ulaşmak için emeklerini veya mallarını birleştirir.

Adi ortaklık, ticaret şirketleri gibi ayrı bir tüzel kişilik yapısı oluşturmayabilir; buna rağmen ortaklar arasında borç ilişkisi doğurur.

Ortak amaç, katılma payı, yönetim, kar ve zarar paylaşımı, ortaklığın sona ermesi gibi konular özel önem taşır.

Birlikte iş yapmak her zaman adi ortaklık değildir; tarafların gerçekten ortak amaç için birlikte hareket edip etmediği aranır.

Sadece bir tarafın hizmet sunduğu, diğerinin bedel ödediği ilişkide ortaklık değil hizmet, eser veya vekalet gündeme gelebilir.

Bu ayrım özellikle serbest meslek, proje ortaklığı ve geçici iş birliklerinde sorulabilir.

Özel sözleşme tipleri karşılaştırılırken en yararlı yöntem asli edim testidir.

Satışta devir ve bedel, kirada kullanma ve kira, tüketim ödüncünde tüketilebilen şeyin devri ve aynı nitelikte iade, eserde sonuç ve bedel, vekalette iş görme ve özen, kefalette güvence, adi ortaklıkta ortak amaç için katılım aranır.

Aynı olayda birden fazla unsur bulunabilir; karma sözleşmelerde hangi unsurun baskın olduğu veya tarafların hangi hükümleri öne çıkardığı tartışılır.

Ancak sınav sorularında çoğu kez belirleyici ifade metnin içinde saklıdır.

Mülkiyet geçecekse satış, geçici kullanma varsa kira, sonuç teslimi varsa eser, başkasının işinin yürütülmesi varsa vekalet, başkasının borcuna güvence varsa kefalet düşünülmelidir.

Bu sözleşmelerin genel hükümlerle bağlantısı da unutulmamalıdır.

Her özel sözleşme önce kendi tipik hükümlerine, sonra genel borçlar hukuku kurallarına göre değerlendirilir.

Örneğin satışta ayıp hükümleri özel çerçeve verir, fakat temerrüt veya imkansızlık sorunu doğduğunda genel hükümler de devreye girer.

Kirada kullanım borcu özel olarak düzenlenir, fakat bedelin ödenmemesi yine borca aykırılık mantığıyla okunur.

Kefalette şekil ve ferilik özel önem taşır, fakat asıl borcun sona ermesi genel sona erme hükümleriyle bağlantılıdır.