Sözleşmeler Konu Anlatımı

Sözleşme, borçlar hukukunun en işlek kurumudur; fakat yalnız imzalanmış bir kağıt anlamına gelmez.

Hukuki sonuç doğurmak isteyen tarafların irade açıklamaları karşılıklı ve birbirine uygun olduğunda sözleşme kurulur.

Bu açıklamalar bazen ayrıntılı bir metin, bazen sözlü beyan, bazen de davranış yoluyla ortaya çıkar.

Bir mağazadan ürün alıp bedelini ödemek, kiralama uygulamasında şartları onaylamak veya yazılı teklif mektubuna cevap vermek farklı görünse de aynı çekirdeğe dayanır.

Sınavda ilk adım, tarafların hangi konuda bağlanmak istediğini ve bu konuda uyuşma bulunup bulunmadığını belirlemektir.

Uyuşma yoksa geçerlilik, ifa veya temerrüt tartışmasına geçmek erken olur.

Sözleşmenin kurulmasında öneri ve kabul ayrımı özellikle önemlidir.

Öneri, karşı tarafın kabulüyle sözleşmeyi kurabilecek yoğunlukta bir irade açıklamasıdır.

Sadece pazarlığa davet, genel reklam veya belirsiz fiyat araştırması çoğu zaman öneri niteliği taşımaz.

Kabul ise öneriye uygun biçimde verilen olumlu cevaptır.

Kabul, öneriyi değiştiren yeni kayıtlar içeriyorsa kural olarak yeni öneri niteliği gündeme gelir.

Süreli öneride öneren, belirlediği sürenin sonuna kadar açıklamasıyla bağlıdır.

Süresiz öneride hazır olan kişiye yapılan açıklamanın hemen kabul edilmesi beklenir; hazır olmayanlar arasında ise cevabın olağan koşullarda ulaşabileceği süre dikkate alınır.

Bu ayrım, özellikle e-posta, yazışma ve mesafeli ticari ilişkilerde sorulabilir.

Kabulün açık olması her zaman aranmaz.

Kanun, işin özelliği, durumun gereği veya kanuni düzenleme nedeniyle açık kabul beklenmeyen hallerde, uygun sürede ret açıklanmamasına sonuç bağlayabilir.

Ancak bu, susmanın genel olarak kabul sayıldığı anlamına gelmez.

Ismarlanmayan bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz ve alan kişi sırf sessiz kaldığı için borç altına girmez.

Bu nokta sınavlarda çok değerlidir: susma bazen kabul sonucuna bağlanabilir, fakat bu sonuç özel şartlara bağlıdır.

Ticari hayatın alışkanlıkları veya taraflar arasındaki önceki uygulama yorumda etkili olabilir; yine de borç altına sokan irade kolayca varsayılmaz.

Öneri ve kabulün geri alınması da zamanlama meselesidir.

Geri alma açıklaması diğer tarafa öneriden veya kabulden önce ya da aynı anda ulaşırsa, önceki açıklamanın bağlayıcı etkisi doğmayabilir.

Daha sonra ulaşan geri alma, artık kurulmuş veya bağlayıcılık kazanmış ilişkiyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Hazır olmayanlar arasında sözleşmenin hangi anda hüküm doğurduğu da bu nedenle önem taşır.

Genel hüküm, kabulün gönderilmesiyle sözleşmenin kurulmasına; açık kabul gerekmeyen hallerde ise önerinin ulaşmasıyla sonuç doğmasına bağlanır.

Öğrenci, açıklamanın yapıldığı an ile karşı tarafa ulaştığı anı ayırmalıdır.

Sözleşmenin kurulması başka, geçerli olması başkadır.

Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; bu serbestlik, ekonomik hayatın hızlı işlemesini sağlar.

Fakat kanun belirli işlemler için yazılı şekil veya daha ağır şekil arayabilir.

Yazılı şekilde borç altına girenlerin imzası gerekir; imzanın güvenli elektronik imza ile atılabileceği haller de hukuki sistemde kabul edilir.

Taraflar kanunun şekle bağlamadığı bir sözleşmeyi kendi aralarında belirli bir şekle bağlamışsa, kararlaştırılan şeklin ne anlama geldiği ayrıca yorumlanır.

Sınav tuzağı, her yazılı metni şekil şartı sanmak veya kanuni şekil gereken yerde sözlü anlaşmayı geçerli kabul etmektir.

Tarafların sözleşme içeriğini belirleme özgürlüğü geniştir, fakat sınırsız değildir.

Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkansız sözleşmeler hukuken korunmaz.

Bu hallerde geçersizlik, sözleşmenin tamamını veya sadece sakat hükmü etkileyebilir.

Kısmi geçersizlikte, sakat hüküm olmasa tarafların sözleşmeyi yapmayacağı anlaşılıyorsa bütün sözleşme de etkilenebilir.

Aşırı yararlanma halinde ise bir tarafın zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden faydalanılarak açık oransızlık kurulmuşsa zarar gören tarafa sözleşmeyle bağlı kalmama ya da oransızlığın giderilmesini isteme imkanı doğar.

Genel işlem koşulları modern sözleşmelerde ayrı bir dikkat alanıdır.

Bir tarafın çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden hazırladığı ve karşı tarafa müzakere imkanı tanımadan sunduğu hükümler, sözleşmeye dahil olma ve içerik denetimine tabidir.

Karşı tarafın menfaatine aykırı koşulların sözleşmeye girmesi için düzenleyenin bunlar hakkında bilgi verme ve öğrenme imkanı sağlama yükümlülüğü vardır.

Açık ve anlaşılır olmayan hükümler düzenleyen aleyhine yorumlanır.

Dürüstlük kuralına aykırı biçimde karşı taraf aleyhine ağır dengesizlik yaratan hükümler de korunmayabilir.

SMMM adayları için bu konu, standart banka, sigorta, abonelik ve hizmet sözleşmelerinde sık karşılaşılabilecek pratik bir alandır.

Sözleşmenin yorumunda kullanılan adlandırma tek başına belirleyici değildir.

Taraflar bir metne satış, danışmanlık, vekalet veya hizmet adını vermiş olabilir; fakat gerçek ve ortak irade ile sözleşmenin ekonomik içeriği farklıysa nitelendirme buna göre yapılır.

Görünürdeki işlem ile gizli işlem ayrımı da bu bağlamda düşünülür.

Üçüncü kişileri aldatmak amacıyla yapılan görünürdeki sözleşme tarafların gerçek iradesini yansıtmayabilir; gizli işlem ise kendi geçerlilik şartlarını taşıyorsa ayrıca değerlendirilebilir.

Bu nedenle sınavda olayın başlığına değil, tarafların üstlendiği asli edimlere ve amaçladığı hukuki sonuca bakmak gerekir.

Ön sözleşme, ileride asıl sözleşmenin kurulmasını borçlanma anlamına gelir.

Bu kurum, henüz nihai sözleşme kurulmamışken taraflardan birinin ileride sözleşme yapma borcu altına girmesini sağlar.

Ancak asıl sözleşme kanunen şekle bağlıysa, ön sözleşmenin de şekil yönünden ayrıca dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Sözleşmeler konusunun sınav mantığı sonuç olarak üç aşamalıdır: önce kuruluş, sonra geçerlilik, sonra yorum ve hükümler.

Öneri kabulü doğurmuş mu, şekil ve içerik sınırları aşılmış mı, standart koşullar sözleşmeye girmiş mi, tarafların gerçek iradesi neyi gösteriyor soruları sırayla cevaplandığında çoğu seçenek elenir.

Sınav sorularında ayrıca borç tanıması ve sebep ilişkisi de dikkat ister.

Borcun sebebini göstermeyen bir borç ikrarı geçerli olabilir; bu durum her borcun mutlaka metinde ayrıntılı gerekçeyle yazılması gerektiği yanılgısını önler.

Buna karşılık sözleşmenin sebebinin kanuna aykırı olması veya görünürdeki metnin gerçek iradeyi saklaması başka bir geçerlilik tartışması açar.

Öğrenci, her belgeyi aynı güçte kesin delil gibi değil, kuruluş, içerik ve yorum bağlamında değerlendirmelidir.