Mali Müşavirlik Sigorta Kolları Konu Anlatımı

Sosyal güvenlik hukukunda sigorta kolu, hangi sosyal riskin hangi hukuki korumayla karşılanacağını gösteren temel sınıflandırmadır.

5510 sayılı Kanun, sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortasını aynı kanun içinde düzenler; fakat bu iki alan aynı işlevi görmez.

Sosyal sigortalar kısa ve uzun vadeli sigorta kollarından oluşur.

Genel sağlık sigortası ise kişilerin sağlıklarının korunmasını ve sağlık riski gerçekleştiğinde sağlık giderlerinin finansmanını amaçlayan ayrı bir güvencedir.

Bu ayrım bordro uygulamasında doğrudan sonuç verir; çünkü prim oranı, prim ödeme yükümlüsü, yararlanılacak hak ve sigortalı sayılma biçimi aynı değildir.

Bir kişiyi sadece çalışan olarak görmek yeterli olmaz; hangi statüde, hangi kollar bakımından, hangi başlangıç tarihinden itibaren kapsama girdiği belirlenmelidir.

Kısa vadeli sigorta kolları iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortalarından oluşur.

Bu kollar, çalışma hayatında veya sigortalılık ilişkisine yakın dönemde ortaya çıkabilecek geçici ya da ani risklere karşı koruma sağlar.

İş kazası ve meslek hastalığı, çalışma faaliyetiyle bağlantılı zararı merkeze alır.

Hastalık sigortası, iş kazası ve meslek hastalığı dışındaki rahatsızlıkların sigortalı üzerindeki gelir etkisini karşılamaya yönelir.

Analık sigortası ise gebelik ve doğum çevresinde sigortalıya veya kanunun öngördüğü kişilere koruma sağlar.

Kısa vadeli kollarda dikkat edilmesi gereken nokta, bazı özel grupların yalnız bu kollardan bir kısmına tabi tutulmasıdır.

Bu nedenle kısa vadeli sigorta denildiğinde tüm kişiler için aynı hak seti otomatik olarak varsayılmaz.

Uzun vadeli sigorta kolları malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarıdır.

Bunlar daha çok çalışma yaşamı boyunca prim ödeme ve sigortalılık süresinin birikimli sonucuna bağlanan korumalardır.

Malullük, çalışma gücünün belirli ölçüde kaybı halinde; yaşlılık, kanuni yaş ve prim koşullarına ulaşıldığında; ölüm ise sigortalının ölümü üzerine hak sahipleri bakımından gelir veya aylık sonuçları doğurur.

Uzun vadeli kollarda geçici ödeme mantığından çok süreklilik taşıyan aylık veya toptan ödeme gibi sonuçlar öne çıkar.

Kısa vadeli kollar ile uzun vadeli kolların karıştırılması, yardım türünü de yanlış kurmaya yol açar.

İş kazasında sürekli iş göremezlik geliri konuşulabilirken yaşlılıkta emeklilik aylığı mantığı devrededir.

Genel sağlık sigortası, kısa ve uzun vadeli sosyal sigorta kollarından ayrı bir koruma alanıdır.

Kanun genel sağlık sigortasını, kişilerin öncelikle sağlıklarının korunması ve sağlık riski doğduğunda harcamaların finansmanı için kurar.

Genel sağlık sigortalısı, 60. maddede sayılan kişileri ifade eder.

Hizmet akdiyle çalışanlar, bağımsız çalışanlar, kamu görevlileri, isteğe bağlı sigortalılar, gelir testiyle belirlenenler, bazı koruma grupları, işsizlik veya kısa çalışma ödeneğinden yararlananlar, gelir veya aylık alanlar ve başka sağlık güvencesi bulunmayan vatandaşlar bu kapsamda farklı bentlerde yer alabilir.

Bakmakla yükümlü olunan kişi kavramı burada özel önem taşır; çünkü bazı kişiler ayrı tescil edilmeyip sigortalı üzerinden sağlık hakkı kullanabilir.

Sigortalılık statüsünün ana ekseni 4. maddedir.

Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar 4/a kapsamındadır.

Köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar 4/b grubunda değerlendirilir.

Ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, esnaf siciline kayıtlı muaflar, belirli şirket ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar bu başlıkta karşımıza çıkar.

Kamu idarelerinde kadro veya pozisyonda sürekli çalışanlar ve ilgili kanunlarında farklı sigortalılık öngörülmeyen sözleşmeli kamu personeli ise 4/c kapsamına alınır.

SMMM bakımından statü ayrımı, bildirge türü ve prim yükümlülüğünün kimin üzerinde olduğunun anahtarıdır.

Kanun bazı kişileri özel olarak belirli sigorta kollarına tabi tutar.

Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oluşturulan işyurtlarında çalıştırılan hükümlü ve tutuklular iş kazası, meslek hastalığı ve analık sigortası bakımından 4/a kapsamında sayılır.

Aday çırak, çırak, işletmelerde mesleki eğitim görenler ve staja tabi öğrenciler için çoğu durumda iş kazası ve meslek hastalığı, bazı gruplarda hastalık veya genel sağlık sigortası hükümleri birlikte uygulanır.

Türkiye İş Kurumu kursiyerleri için iş kazası, meslek hastalığı ve genel sağlık sigortası öne çıkar.

Sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki işyerlerine götürülen Türk işçileri ise kısa vadeli sigorta kolları ve genel sağlık sigortası kapsamında değerlendirilir; uzun vadeli kollar bakımından isteğe bağlı sigorta bağlantısı kurulabilir.

Sigortalı sayılmayanlar listesi, kapsamın sınırını çizer.

İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi, aynı konutta yaşayan belirli hısımlar arasında dışarıdan kimse katılmadan yapılan işler, bazı ev hizmetleri, er ve erbaş olarak askerlik yapanlar, kısa süreyle Türkiye’ye gönderilen ve yabancı sosyal güvenlik sistemine tabi olduğunu belgeleyen kişiler gibi gruplar kısa ve uzun vadeli kollar bakımından kapsam dışında kalabilir.

Ancak bu dışlama hükümleri dar okunmalıdır; çünkü aynı kişinin genel sağlık sigortası bakımından durumu ayrıca değerlendirilebilir.

En tipik tuzak, sigortalı sayılmayan bir kişiyi her sosyal güvenlik hakkının dışında sanmaktır.

Kanun bir kişiyi kısa ve uzun vadeli kollardan hariç tutarken, genel sağlık sigortasında başka bir bent üzerinden kapsama alabilir.

Sigorta kolları prim oranlarıyla da ayrılır.

Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları için kanunda uzun vadeli prim oranı belirlenir ve sigortalı ile işveren hisseleri ayrılır.

Kısa vadeli sigorta kolları primi ise prime esas kazanç üzerinden hesaplanır ve tamamı işveren tarafından ödenir.

Genel sağlık sigortası için ayrıca oran ve matrah düzeni vardır.

Bazı özel gruplarda prim oranı daha sınırlı tutulur; örneğin öğrenci, çırak veya kursiyer benzeri statülerde hangi risklerin kapsandığına göre daha dar bir prim yapısı ortaya çıkabilir.

Bu nedenle sigorta kolu bilgisi sadece teorik sınıflandırma değildir; doğrudan mali yükümlülük ve hak doğurma düzenidir.

Sonuç olarak sigorta kolları konusunda doğru cevap, önce risk türünü sonra kişi statüsünü okumaktan geçer.

İş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık kısa vadeli alanda; malullük, yaşlılık ve ölüm uzun vadeli alanda; sağlık hizmetlerinden yararlanma ise genel sağlık sigortası alanında değerlendirilir.

Bir kişi 4/a, 4/b veya 4/c kapsamında olabilir; bazı kişiler ise sadece belirli kollar bakımından sigortalı sayılır.

SMMM pratiğinde bu ayrım, işe giriş bildirgesi, aylık beyan, prim oranı ve yardım hakkı bakımından zincirleme sonuç doğurur.