Kıymetli Evrak Hukuku (Bono, Poliçe, Çek) Konu Anlatımı

Kıymetli evrak hukukunun temel fikri, hakkın senede bağlanmasıdır.

Senette yer alan hak, senetten ayrı ileri sürülemez ve senetten bağımsız devredilemez.

Bu nedenle kıymetli evrak sıradan bir ispat belgesi değil, hakkın dolaşım aracıdır.

Sınav sorusunda senedin kaybı, teslimi veya devri tartışılıyorsa önce hak ile senet arasındaki bu sıkı bağ kurulmalıdır.

Senetten doğan borçta borçlu, kural olarak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür.

Böylece ödeme yapan borçlu aynı senedin tekrar ileri sürülmesi riskinden korunur.

Hile veya ağır kusur yoksa, vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı görünen kişiye ödeme yapan borçlu borcundan kurtulabilir.

Burada mutlak gerçek değil, senet hukukunun güvenilir görünüşü önem kazanır.

Devirde bütün kıymetli evrak için zilyetliğin geçirilmesi gerekir.

Emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı ayrıca aranır.

Ciro ve zilyetliğin devriyle cirantanın hakları devralana geçer.

Bu nedenle emre yazılı bir senette sadece alacağın temliki mantığıyla çözüm yapmak eksik kalır; senet üzerindeki şekli dolaşım işlemleri ayrıca incelenmelidir.

Kambiyo senetleri kıymetli evrakın sıkı şekle bağlı özel grubudur.

Poliçe, bono ve çek en temel örneklerdir.

Kambiyo senediyle borçlanma, sözleşme ile borçlanma ehliyetine bağlıdır.

Bu senetlerde metinde yer alan ibare, kayıtsız şartsız ödeme ilişkisi, taraflar, bedel, tarih, yer ve imza dikkatle aranır.

Şekil şartları ağırdır çünkü senet hızlı ve güvene dayalı dolaşım için düzenlenmiştir.

Poliçe, belirli bir bedelin ödenmesi konusunda kayıtsız ve şartsız havale içeren senettir.

Metinde poliçe kelimesi, muhatabın adı, lehtar, vade, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur.

Poliçe üç köşeli bir ilişki olarak düşünülebilir: düzenleyen, muhataba lehtara veya onun emrine ödeme yaptırmak ister.

Düzenleyenin kendi emrine veya kendi üzerine poliçe düzenleyebilmesi bu havale mantığını ortadan kaldırmaz.

Poliçede bazı eksiklikler kanun tarafından tamamlanır.

Vade gösterilmezse görüldüğünde ödeme kuralı devreye girer.

Ödeme yeri belirtilmezse muhatabın adı yanında yazılı yer ödeme yeri ve yerleşim yeri sayılabilir.

Düzenlenme yeri yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer esas alınır.

Buna karşılık tamamlayıcı kural bulunmayan zorunlu unsur eksikliği poliçe niteliğini ortadan kaldırabilir.

Bedel çatışmalarında yazıyla gösterilen veya en düşük bedel kuralı ayrıca uygulanır.

Bono, poliçeden farklı olarak havale değil ödeme vaadi içerir.

Düzenleyen belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödemeyi vaat eder.

Bono veya emre yazılı senet ibaresi, bedel, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile imza aranır.

Vade veya yer eksikliklerinde kanunun tamamlayıcı karineleri uygulanabilir.

Bononun niteliğine aykırı düşmeyen poliçe hükümleri ciro, vade, ödeme, başvurma, zamanaşımı ve iptal bakımından bono için de geçerlidir.

Çek ödeme aracı niteliğiyle öne çıkar.

Metinde çek kelimesi, belirli bedelin ödenmesi için kayıtsız şartsız havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka seri numarası ve karekod bulunur.

Çekte muhatap banka olduğundan çek, sıradan poliçeyle aynı şekilde düşünülmemelidir.

Karekod sistemi çek hesabı sahibi ve düzenleyen hakkında bilgiye erişim sağlayarak güven işlevini güçlendirir.

Çekte de bazı eksiklikler tamamlanabilir.

Ödeme yeri gösterilmemişse muhatabın ticaret unvanı yanında yazılı yer ödeme yeri kabul edilebilir; birden çok yer varsa ilk yer esas alınır.

Hiç kayıt yoksa muhatabın merkezinin bulunduğu yer ödeme yeri olur.

Düzenlenme yeri yazılmamışsa düzenleyenin adı yanında yazılı yer düzenlenme yeri sayılır.

İbraz süreleri ise başvurma hakları açısından belirleyicidir.

Zamanında ibraz edilen çek ödenmezse hamilin başvurma hakları doğabilir.

Ödememe protesto ile, muhatabın çek üzerine tarihli beyanıyla veya takas odasının tarihli tespitiyle ispatlanabilir.

Bu halde hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir.

İstenebilecek kalemler ödenmeyen bedel, ibraz gününden itibaren faiz, protesto veya eşdeğer tespit giderleri, ihbar giderleri ve kanuni sınırdaki komisyondur.

Poliçe, bono ve çek karşılaştırmasında pratik ayrım havale, ödeme vaadi ve banka muhataplı havaledir.

Üçünde de imza ve sıkı şekil şartları vazgeçilmezdir.

Eksik unsur görüldüğünde hemen geçersizlik sonucuna gidilmemeli, önce kanunun tamamlayıcı kural koyup koymadığı araştırılmalıdır.

Tamamlayıcı kural yoksa kambiyo senedi niteliği kaybedilebilir ve belge farklı hukuki sonuçlara konu olabilir.

Kıymetli evrakta ödeme ve devir birlikte düşünülür.

Hakkın senetten ayrı ileri sürülememesi, hamilin senedi elinde bulundurmasını ve borçlunun da ödeme sırasında senedin teslimini istemesini anlamlı kılar.

Zilyetliğin devri bütün senetler için ortak zemindir; emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı bu zemine eklenir.

Bu ayrım, hak sahibinin kim olduğunun yalnız borç ilişkisine değil senedin üzerindeki şekli silsileye göre de anlaşılmasını sağlar.

Poliçede taraf yapısı ile bonodaki taraf yapısı aynı değildir.

Poliçede düzenleyen bir muhataba ödeme yaptırmak üzere havale kurar; bonoda ise düzenleyen doğrudan ödeme vaadinde bulunur.

Bu yüzden bir metinde muhatap üzerinden kayıtsız şartsız havale görülüyorsa poliçe mantığı, düzenleyenin kendi ödeme vaadi görülüyorsa bono mantığı aranır.

Her iki senette de vade ve yer eksiklikleri için kanuni tamamlayıcı kurallar bulunabilse de senet metnindeki ibare, bedel, lehtar ve imza gibi temel unsurlar gözden kaçırılmamalıdır.

Çekte ibraz süresi başvurma haklarının kapısını açan noktadır.

Çek düzenlendiği yerde ödenecekse kısa ibraz süresi, başka yerde ödenecekse daha uzun ibraz süresi uygulanır; yabancı ülkede düzenlenen çeklerde kıta ayrımı ayrıca önem taşır.

Süreler düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

Çekin takas odasına ibrazı da ödeme için ibraz yerine geçebilir.

Buna karşılık ibraz veya protesto gibi işlemler aşılması imkânsız bir engel nedeniyle yapılamazsa, sürelerin uzaması ve hamilin gecikmeksizin ihbar ile sonrasında ibraz yükü ayrıca değerlendirilir.