Borç İlişkisi ve Kaynakları Konu Anlatımı

Borç ilişkisi, bir kişinin başka bir kişiden hukuken korunabilir bir edimi istemesini sağlayan bağdır.

Bu bağda alacaklı isteme yetkisine, borçlu ise edimi yerine getirme yükümlülüğüne sahiptir.

Edim para ödeme, bir malı teslim etme, belirli bir işi yapma veya belirli bir davranıştan kaçınma şeklinde olabilir.

Bu nedenle borç ilişkisi yalnız ticari borç ya da fatura borcu anlamına gelmez; gündelik hayatın kira, satış, hizmet, vekalet, tazminat ve iade ilişkilerinin çoğu aynı genel çerçeveye bağlanır.

Borç ilişkisinin sınav açısından önemli yanı, hangi olayın hangi kaynaktan doğduğunu ayırabilmektir.

Çünkü kaynak değiştiğinde ispat yükü, zamanaşımı, borcun kapsamı, kusurun rolü ve talep edilecek hukuki sonuç da değişir.

Türk Borçlar Kanunu genel hükümleri, borcun doğumunu en önce sözleşme üzerinden açıklar.

Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur.

Burada tarafların iç dünyasında ne düşündüğü tek başına yeterli değildir; hukuki işlem alanında dışa yansıyan irade açıklaması aranır.

Açıklama yazılı, sözlü veya davranışla örtülü biçimde yapılabilir.

Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında anlaşmışsa, ikinci derecedeki eksikler sözleşmenin kurulmasını kendiliğinden engellemez; gerektiğinde işin özelliği, dürüstlük kuralı ve tamamlayıcı hükümler devreye girer.

Ancak kanunun şekle bağladığı işlemler bu serbestlikten ayrılır.

Şekle uyulmaması, sözleşmenin geçerliliği bakımından ayrı bir sorun doğurur.

Sözleşmeden doğan borçlarda borçlu, genellikle kendi iradesiyle üstlendiği edimi yerine getirmek zorundadır.

Satışta bedel ve teslim, kirada kullanma hakkı ve kira bedeli, vekalette iş görme ve ücret ya da ücretsiz iş görme ihtimali bu mantığın örnekleridir.

Sözleşme kaynağında sınav sorusu çoğu kez öneri, kabul, şekil, irade sakatlığı, genel işlem koşulu veya gabin üzerinden kurulur.

Öğrenci önce sözleşmenin kurulup kurulmadığını, sonra geçerli olup olmadığını, en sonunda borca aykırılık sonuçlarını düşünmelidir.

Kurulmamış bir sözleşmede ifa borcu doğmaz; kurulmuş fakat geçersiz bir sözleşmede ise çoğu zaman geri verme veya hükümsüzlük sonuçları tartışılır.

İkinci kaynak haksız fiildir.

Haksız fiilde taraflar arasında önceden kurulmuş bir sözleşme bulunması gerekmez.

Bir kişinin hukuka aykırı ve kusurlu davranışıyla başkasına zarar vermesi, zarar veren yönünden tazmin borcu doğurur.

Bu yapı dört unsurla düşünülür: fiil, hukuka aykırılık, zarar ve uygun illiyet bağı; genel sorumlulukta kusur da aranır.

Zarar gören, zararını ve kusuru ispat etmekle yükümlüdür.

Hakim tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini belirlerken olayın özelliklerini, kusurun ağırlığını ve hakkaniyeti dikkate alabilir.

Zarar görenin zarara razı olması, zararın doğmasına veya artmasına etkide bulunması tazminatı azaltabilir ya da tamamen kaldırabilir.

Haksız fiil sorumluluğu yalnız kusura dayalı genel hükümden ibaret değildir.

Kanun bazı durumlarda kusursuz sorumluluk düzenler.

Adam çalıştıranın sorumluluğu, yapı malikinin sorumluluğu, hayvan bulunduranın sorumluluğu ve önemli ölçüde tehlike arz eden işletme faaliyeti bu çerçevede değerlendirilir.

Bu hallerde sınav tuzağı, kusursuz sorumluluğu kusur yoksa sorumluluk yoktur mantığıyla çözmeye çalışmaktır.

Kanun belirli bir risk alanını yöneten kişiye özen, organizasyon veya tehlike sorumluluğu yükleyebilir.

Buna karşılık hukuka uygunluk sebepleri de unutulmamalıdır.

Kanunun verdiği yetkinin sınırları içinde hareket, haklı savunma ve zorunluluk hali farklı sonuçlar doğurabilir.

Üçüncü kaynak sebepsiz zenginleşmedir.

Burada odak, bir kişinin davranışının haksızlığı değil, malvarlıkları arasındaki haklı sebebe dayanmayan kaymadır.

Bir kişi geçerli bir borcu olmadan ödeme yapmış, sona ermiş bir sebebe dayanarak değer aktarmış veya gerçekleşmeyen bir sebep için kazandırmada bulunmuş olabilir.

Bu durumda zenginleşen, elde ettiği değeri geri vermekle yükümlü olur.

Ancak geri verme borcunun kapsamı, zenginleşenin iyi niyetli olup olmamasına göre değişebilir.

İyi niyetli zenginleşen, geri istenme anında elinde kalanı vermekle sorumlu olabilir; kötü niyetli kişide sorumluluk daha geniş düşünülür.

Ayrıca zorunlu ve yararlı giderler bakımından da iyi niyetin sonucu vardır.

Sebepsiz zenginleşme ile haksız fiil arasındaki fark sınavlarda özellikle önemlidir.

Haksız fiilde zarar veren davranış ve tazmin sorumluluğu öne çıkar; sebepsiz zenginleşmede ise haksız kazanımın iadesi istenir.

Her malvarlığı eksilmesi haksız fiil değildir, her haksız davranış da sebepsiz zenginleşme değildir.

Örneğin borçlu olmadığını bilmeden ödeme yapan kişinin talebi, çoğu durumda haksız fiil tazminatı değil iade talebidir.

Buna karşılık bir malın hukuka aykırı biçimde tahrip edilmesi, zenginleşme değil zarar merkezli değerlendirilir.

Bu ayrım, talep sonucunu ve ispat konusunu belirler.

Borç ilişkisinin kaynakları bazen aynı olayda birlikte görünebilir.

Bir sözleşmenin geçersizliği sonrasında verilenlerin iadesi sebepsiz zenginleşmeye dayanabilir.

Sözleşmenin ifası sırasında üçüncü kişiye zarar verilmesi haksız fiil sorumluluğu doğurabilir.

Sözleşmeye aykırı davranış aynı zamanda kişilik hakkı ihlali niteliği taşıyorsa farklı sorumluluk sebepleri yarışabilir.

Kanun, bir sorumluluğun birden çok sebebe dayanabilmesi ihtimalini kabul eder ve hakim somut olaya uygun sorumluluk sebebini değerlendirir.

Ancak bu birliktelik, kaynakların kavramsal sınırlarını ortadan kaldırmaz.

SMMM adayı için pratik yöntem, olayda önce taraflar arasında geçerli bir hukuki işlem iradesi bulunup bulunmadığını sormaktır.

Varsa sözleşme hükümleri ana eksendir.

Böyle bir bağ yoksa zarar veren bir fiil, hukuka aykırılık, kusur veya kanuni kusursuz sorumluluk hali araştırılır.

Bu da yoksa haklı sebep olmadan malvarlığı kayması olup olmadığına bakılır.

Para borcu, teslim borcu, yapma borcu ve yapmama borcu ayrımı edimin konusunu; sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme ayrımı ise borcun doğum sebebini gösterir.

Sınavda doğru sonuç çoğu kez bu iki ekseni birbirine karıştırmamaya bağlıdır.

Borç ilişkisinde kaynak kadar borcun kapsamı da önemlidir.

Sözleşmede taraflar edimi ve yan yükümlülükleri çoğu zaman kendileri belirler; dürüstlük kuralı, güven ilişkisi ve kanuni tamamlayıcı hükümler bu kapsamı tamamlayabilir.

Haksız fiilde borcun kapsamı zararın türüne, kusurun ağırlığına, zarar görenin davranışına ve uygun illiyet bağına göre belirlenir.

Sebepsiz zenginleşmede ise amaç zarar göreni cezalandırmak veya zenginleşeni tazminat borçlusu yapmak değil, haklı sebebi olmayan malvarlığı artışını geri çevirmektir.