Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Teşebbüs Konu Anlatımı

Teşebbüs, ceza hukukunun suç yolundaki tamamlanmamış fakat cezalandırılabilir aşamayı düzenleyen kurumudur.

TCK, kişinin işlemeyi kastettiği bir suça elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp, elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamaması halinde teşebbüsten sorumlu olacağını kabul eder.

Bu tanım, üç ayrı eşiği aynı anda içerir.

Failin belirli bir suçu işleme kastı bulunmalıdır; hareketler yalnız düşünce veya hazırlık düzeyinde kalmamalı, doğrudan icra aşamasına geçmelidir; suçun tamamlanamaması da failin kendi isteğinden değil, dış sebeplerden kaynaklanmalıdır.

Teşebbüste ilk ayırıcı unsur kasttır.

Kanun, kişinin işlemeyi kastettiği suçtan söz eder.

Bu nedenle teşebbüs, failin rastgele tehlikeli davranışını değil, belirli bir suç tipine yönelmiş iradesini gerektirir.

Failin hangi suçu gerçekleştirmek istediği belirlenmeden teşebbüs değerlendirmesi kurulamaz.

Bu kast, tamamlanmış suçtaki kast gibi suçun kanuni tanımındaki unsurlara yönelir; fark, neticenin veya suçun tamamlanması için gereken bütün unsurların gerçekleşmemesidir.

İkinci unsur elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlamadır.

Her hazırlık davranışı teşebbüs sayılmaz.

Araç temini, plan yapma veya uygun zamanı kollama gibi davranışlar, tek başına suçun icrasına doğrudan başlanıldığını göstermeyebilir.

Teşebbüs alanı, failin artık suçun kanuni tanımına doğru ilerleyen icra hareketlerine geçtiği noktada başlar.

Hareketlerin elverişli olması da gerekir; yani seçilen davranış, somut olayda amaçlanan suçun gerçekleşmesine yönelmeye uygun nitelikte olmalıdır.

Elverişlilik mutlak başarı garantisi anlamına gelmez, fakat hareketin suçla gerçek bir bağlantısı bulunmalıdır.

Doğrudan icraya başlama ölçütü, teşebbüsü düşünce ve hazırlık alanından ayırdığı için pratikte en hassas noktadır.

Failin zihnindeki niyet tek başına cezalandırılmaz; fakat hareketler artık suçun gerçekleşme çizgisine girmişse ceza hukuku devreye girer.

Bu nedenle teşebbüs, hem erken cezalandırmayı sınırlayan hem de tamamlanma beklenmeden ortaya çıkan ciddi tehlikeyi karşılayan bir ara kurumdur.

Üçüncü unsur tamamlanamamanın failin elinde olmayan nedenlerden doğmasıdır.

Fail suç yolunda ilerlerken yakalanmış, engellenmiş, araç beklediği sonucu doğurmamış veya başka bir dış nedenle tamamlanma gerçekleşmemiş olabilir.

Bu durumda fail suçtan tamamen uzak kalmış sayılmaz; çünkü icra aşamasına geçen irade ve tehlike ortaya çıkmıştır.

Ancak tamamlanmış suç da yoktur; bu yüzden kanun cezada indirimli bir sorumluluk kurar.

Teşebbüs halinde cezanın belirlenmesi, suçun tamamlanmış hâli için öngörülen yaptırıma göre yapılır.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda bunun yerine on dört yıldan yirmi bir yıla kadar, müebbet hapis gerektiren suçlarda on yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer suçlarda ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir.

İndirimin ölçüsü, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına bağlanmıştır.

Bu bağlantı önemlidir; çünkü her teşebbüs aynı yoğunlukta tehlike doğurmaz.

Suç neredeyse tamamlanmak üzereyken engellenen fail ile icranın başında durdurulan failin meydana getirdiği tehlike aynı olmayabilir.

Bu indirim sistemi teşebbüsün tamamlanmış suçtan ayrı tutulduğunu açık biçimde gösterir.

Failin kastı tamamlanmış suça yönelse bile sonuç veya tamamlanma unsuru gerçekleşmediği için ceza doğrudan tam suç cezası olarak kurulmaz.

Bununla birlikte icra hareketleri ve ortaya çıkan tehlike cezalandırılabilir bulunduğundan fail sorumluluktan tamamen çıkmaz.

Teşebbüs bu yönüyle hem suç yolunda tehlikeli aşamaya ulaşan iradeyi yakalar hem de sonucun gerçekleşmemiş olmasını cezanın ağırlığında hesaba katar.

Gönüllü vazgeçme teşebbüsle yan yana duran, fakat sonuçları farklı olan kurumdur.

Fail icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçer veya suçun tamamlanmasını yahut neticenin gerçekleşmesini kendi çabalarıyla önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz.

Burada tamamlanamama dış engelden değil, failin kendi dönüşünden kaynaklanır.

Kanun bu dönüşe özel sonuç bağlar: teşebbüs cezası verilmez, ancak o ana kadar tamamlanan kısım bağımsız bir suç oluşturuyorsa fail yalnız bu suçtan cezalandırılır.

Gönüllü vazgeçmede failin yalnız pasif biçimde durması her zaman yeterli olmayabilir; neticenin gerçekleşmesi ihtimali sürüyorsa fail kendi çabasıyla bu sonucu önlemelidir.

Böylece kanun, suç yolundan gerçek bir dönüşü ödüllendirir.

Buna karşılık failin dış engel nedeniyle durması, artık kendi iradesiyle suçtan vazgeçtiği anlamına gelmez.

Bu ayrım, teşebbüs cezasızlığı ile indirimli teşebbüs sorumluluğu arasındaki sınırı belirler.

Teşebbüs incelemesi ayrıca kast ile neticenin gerçekleşmemesi arasındaki bağı birlikte ele alır.

Failin amacı suçun tamamlanmasına yönelmemişse veya hareketler doğrudan icra niteliği kazanmamışsa teşebbüs alanı açılmaz.

Buna karşılık suç yolu icra aşamasına girdikten sonra neticenin gerçekleşmemesi, kendiliğinden cezasızlık sonucunu doğurmaz; kanun bu aşamayı zarar veya tehlike ağırlığına göre indirimli sorumluluk içinde değerlendirir.

Bu ayrım somut olayda belirleyicidir.