Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kanunun Zaman Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Ceza kanununun zaman bakımından uygulanması, kanunilik ilkesinin zaman eksenindeki görünümüdür.

Bir fiilin cezalandırılabilmesi için yalnız kanunda suç olarak tanımlanması yetmez; bu tanımın fiilin işlendiği zamanda yürürlükte bulunması gerekir.

TCK, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemeyeceğini ve güvenlik tedbiri uygulanamayacağını kabul eder.

Bu kural, geçmişe yürüyen cezalandırma yasağını kurar.

Devlet sonradan bir davranışı suç haline getirebilir, fakat bu yeni suç tanımını geçmişte işlenmiş davranışlara uygulayarak kişiyi cezalandıramaz.

Aynı hüküm, sonradan suç olmaktan çıkarma ihtimalini de düzenler.

Bir fiil işlendiği anda suç sayılmış olabilir; ancak fiilden sonra yürürlüğe giren kanun artık o fiili suç saymıyorsa kişi cezalandırılamaz.

Daha önce ceza veya güvenlik tedbiri hükmolunmuşsa, bunların infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.

Bu sonuç, ceza hukukunun yaşayan kanun düzeniyle bağını gösterir.

Kanun koyucu bir davranışı suç alanından çıkardığında, eski hükme dayanarak cezalandırmaya devam edilmez.

Böylece zaman bakımından uygulama yalnız geçmişe yürüme yasağı değil, suç olmaktan çıkarma halinde kişinin lehine doğan sonucu da içerir.

TCK'nın en önemli zaman kuralı lehe kanun kuralıdır.

Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklıysa, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, karşılaştırmanın soyut bir tarih tercihi olmadığıdır.

Eski ve yeni kanun hükümleri fail bakımından sonuçları itibarıyla karşılaştırılır; daha hafif sonuç doğuran kanun uygulanır.

Lehe kanun, yalnız yargılama aşamasında değil, infaz aşamasında da etkili olabilir; çünkü kanun uygulanır ve infaz olunur ifadesi bu etkinin hüküm kesinleştikten sonraki alana da uzanabileceğini gösterir.

Zaman bakımından uygulamada infaz rejimine ilişkin hükümlerin ayrı bir yeri vardır.

TCK, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç olmak üzere infaz rejimine ilişkin hükümlerin derhal uygulanacağını söyler.

Bu düzenleme, maddi ceza hükmü ile infaz düzeni arasında ayrım kurar.

Suçun tanımı, cezanın türü veya miktarı gibi failin cezai sorumluluğunu doğrudan etkileyen kurallar bakımından lehe kanun mantığı belirleyicidir.

Buna karşılık infaz rejiminin nasıl işleyeceğine ilişkin hükümler kural olarak yürürlüğe girdikleri andan itibaren uygulanır.

Kanun, erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrür alanını bu derhal uygulama kuralının dışında tutarak bu konuların sonuçlarının ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.

Geçici veya süreli kanunlar bakımından özel bir kural kabul edilmiştir.

TCK, bu kanunların yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş suçlar hakkında uygulanmasına devam edileceğini belirtir.

Geçici kanun, baştan itibaren belirli bir dönem için yürürlükte olan kanundur; süreli kanun da uygulama zamanını kendi içinde sınırlar.

Bu tür kanunlarda, kanunun süresi doldu diye o dönem içinde işlenen fiiller bakımından kanunun etkisi kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Aksi düşünülseydi, süreli ceza normları fiilen uygulanamaz hale gelebilirdi.

Kanun bu nedenle, yürürlük döneminde işlenen suçlar için uygulamanın devam edeceğini açıkça düzenler.

Zaman bakımından uygulama, cezanın belirlenmesi kurallarıyla da temas eder.

TCK, sonuç cezanın belirlenmesinde teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı ve takdiri indirim gibi hükümler için belirli bir sıralama kurar.

Ayrıca kanunda açıkça yazılmış olmadıkça cezaların artırılamayacağını, eksiltilemeyeceğini veya değiştirilemeyeceğini belirtir.

Bu hükümler, zaman bakımından uygulanacak kanun seçildikten sonra cezanın hangi kanuni çerçevede hesaplanacağını gösterir.

Eski ve yeni kanun karşılaştırmasında yalnız suç adı değil, cezanın belirlenmesine etki eden bu mekanizmalar da sonuca etki edebilir.

Kanunun zaman etkisi, şikayet süresi ve zamanaşımı gibi kurumlarda da somut bir takvim düzeni yaratır.

Şikayete bağlı suçlarda yetkili kişi altı ay içinde şikayette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz; süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla fiilin ve failin öğrenildiği günden başlar.

Dava zamanaşımında kanun suçun niteliğine göre farklı süreler belirler ve tamamlanmış suç, teşebbüs, kesintisiz suç ve zincirleme suç için başlangıç anlarını ayrı ayrı gösterir.

Bu hükümler, ceza ilişkisinin yalnız yürürlükteki kanun seçimiyle değil, kanunun bağladığı sürelerin doğru başlangıcıyla da yönetildiğini gösterir.

Dava ve cezanın düşürülmesine ilişkin hükümler de zaman içinde sonuç doğuran yapılardır.

Örneğin dava zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden; teşebbüs halinde son hareketten; kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği andan; zincirleme suçlarda son suçtan itibaren işlemeye başlar.

Bu düzenleme, suçun zaman içindeki tamamlanma biçiminin uygulanacak süreleri nasıl etkilediğini gösterir.

Ceza zamanaşımı ise hükmün kesinleştiği veya infazın kesildiği günden başlar ve kalan ceza miktarı esas alınarak hesaplanır.

Bunlar lehe kanun kuralının kendisi değildir, fakat ceza hukukunda zamanın yalnız kanun değişikliği bakımından değil, dava ve ceza ilişkisini sona erdiren süreler bakımından da belirleyici olduğunu ortaya koyar.

Sonuçta TCK'nın zaman bakımından uygulama sistemi üç ana düşünceye dayanır.