Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Meşru Savunma Konu Anlatımı

Meşru savunma, TCK'nın ceza sorumluluğunu kaldıran nedenler arasında en yoğun biçimde hak, saldırı, zorunluluk ve orantı kavramlarını bir araya getirdiği kurumdur.

Kanun, kişinin gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş haksız saldırıyı, o anda hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlediği fiillerden dolayı faile ceza verilmeyeceğini düzenler.

Bu cümle, meşru savunmanın rastgele bir karşı koyma serbestisi değil, belirli koşullara bağlanmış bir ceza verilmez hali olduğunu gösterir.

İlk koşul, bir hakka yönelen saldırıdır.

Kanun yalnız kişinin kendi hakkını değil, başkasına ait hakkı da koruma alanına alır.

Bu nedenle meşru savunma, kişinin kendisini korumasıyla sınırlı değildir; başka bir kişinin hakkına yönelen saldırı karşısında da söz konusu olabilir.

Saldırının hangi hakka yöneldiği, olayın niteliğine göre değişebilir.

TCK'nın özel suç tanımları yaşam, vücut dokunulmazlığı, hürriyet, malvarlığı, özel hayat, kamu güveni ve daha birçok hukuki değeri korur.

Meşru savunma hükmü bu haklardan birine yönelen haksız saldırıya karşı savunma alanı açar.

İkinci koşul saldırının haksız olmasıdır.

Kanun meşru savunmayı hukuka uygun bir müdahaleye karşı değil, haksız saldırıya karşı kabul eder.

Haksızlık burada savunmanın hedef aldığı davranışın hukuk düzenince korunmayan bir saldırı niteliği taşımasını anlatır.

Bu nokta, meşru savunmayı kanunun hükmünü yerine getirme veya hakkın kullanılması gibi hukuka uygun davranışlara karşı ileri sürülebilecek bir genel direnme hakkına dönüştürmez.

Savunma, haksız saldırıyı defetme amacıyla sınırlıdır.

Üçüncü koşul saldırının zamanıyla ilgilidir.

TCK, saldırının gerçekleşen, gerçekleşmesi muhakkak olan veya tekrarı muhakkak olan saldırı olabileceğini kabul eder.

Bu ifade, meşru savunmanın yalnız saldırı başladıktan sonra değil, gerçekleşmesi muhakkak hale gelmiş bir saldırı karşısında da gündeme gelebileceğini gösterir.

Ancak belirsiz, uzak veya varsayımsal tehlike yeterli değildir.

Aynı şekilde saldırı tamamen sona ermiş ve tekrarı muhakkak değilse, artık savunmadan değil cezalandırma veya öç alma görünümünden söz edilebilir.

Kanun bu nedenle savunmayı o anda ifadesiyle saldırının güncelliğine bağlar.

Dördüncü koşul defetme zorunluluğudur.

Meşru savunmada yapılan fiil, saldırıyı uzaklaştırma ihtiyacından doğmalıdır.

Kanun saldırıyı defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden söz eder.

Bu zorunluluk, savunma davranışının saldırıyla bağlantısını kurar.

Savunma, saldırıyı durdurmaya, önlemeye veya tekrarını engellemeye yönelir.

Saldırıyla ilgisi olmayan, saldırıyı bertaraf etmek için gerekli olmayan veya saldırıdan kopuk biçimde zarar vermeye yönelen fiiller meşru savunmanın mantığına girmez.

Beşinci koşul orantıdır.

TCK, savunmanın hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde yapılmasını arar.

Orantı, matematiksel eşitlik değildir; olayın koşulları içinde saldırının niteliği, yöneldiği hak, saldırının ağırlığı ve savunmanın biçimi birlikte değerlendirilir.

Kanun burada soyut bir ölçü değil, hal ve koşullara göre değerlendirme öngörür.

Bu ifade önemlidir, çünkü meşru savunma çoğu zaman ani ve baskı yaratan olaylarda ortaya çıkar.

Yine de savunmanın saldırıyla bağlantısını ve ölçüsünü kaybetmemesi gerekir.

Meşru savunma, zorunluluk haliyle karıştırılmamalıdır.

TCK zorunluluk halinde, kişinin bilerek neden olmadığı, başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak için hareket etmesini düzenler.

Meşru savunmada ise haksız saldırı vardır.

Zorunluluk halinde tehlike haksız bir saldırı şeklinde olmayabilir; fakat tehlikenin ağır ve muhakkak olması, kişinin buna bilerek neden olmaması, başka korunma olanağının bulunmaması ve kullanılan vasıta ile tehlike arasında orantı aranır.

Bu ayrım, TCK'nın ceza verilmez hallerini farklı kaynaklara bağladığını gösterir.

Meşru savunmada sınırın aşılması özel olarak düzenlenmiştir.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılırsa ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.

Bu genel sınır aşımı kuralı meşru savunma bakımından da önemlidir.

Ancak TCK meşru savunmaya özgü daha ileri bir cezasızlık hali kabul eder.

Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

Kanun burada savunma anındaki psikolojik baskıyı ayrıca dikkate alır.

Hata hükümleri de meşru savunmayı tamamlar.

TCK, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği hususunda kaçınılmaz hataya düşen kişinin bu hatasından yararlanacağını düzenler.

Bu hüküm, kişi meşru savunma koşullarının mevcut olduğunu kaçınılmaz biçimde sanmışsa değerlendirme alanı açar.

Ancak kanun hatanın kaçınılmaz olmasını arar; her yanılgı kendiliğinden cezasızlık doğurmaz.