Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kanunun Yer Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Ceza kanununun yer bakımından uygulanması, TCK'nın hangi olaylara Türk ceza hukuku olarak cevap vereceğini belirleyen kurallar bütünüdür.

Kanun önce en sade ve güçlü kuralı koyar: Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk kanunları uygulanır.

Bu kural, suçun tamamının Türkiye sınırları içinde gerçekleşmesini şart koşmaz.

Fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi ya da neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi halinde suç Türkiye'de işlenmiş sayılır.

Bu nedenle yer bakımından uygulama yalnız failin bulunduğu yere bakmaz; hareketin yapıldığı yer ile sonucun doğduğu yer birlikte değerlendirilir.

Türkiye'de işlenmiş sayılma alanı, ülkenin klasik kara parçasıyla sınırlı değildir.

TCK, Türk kara ve hava sahaları ile Türk karasularında işlenen suçları bu kapsama alır.

Ayrıca açık denizde ve üzerindeki hava sahasında Türk deniz ve hava araçlarında veya bu araçlarla işlenen suçlar da Türkiye'de işlenmiş sayılır.

Türk deniz ve hava savaş araçları bakımından da aynı bağlantı kurulmuştur.

Kanun, Türkiye'nin kıta sahanlığında veya münhasır ekonomik bölgesinde tesis edilmiş sabit platformlarda ya da bunlara karşı işlenen suçları da Türkiye'de işlenmiş kabul eder.

Böylece yer bakımından uygulama, egemenlik alanı ve kanunun özel olarak Türkiye bağlantısı kurduğu araç ve platformlar üzerinden genişleyen bir yapı kazanır.

Türkiye'de işlenen suçtan dolayı yabancı ülkede hüküm verilmiş olması, TCK sisteminde Türkiye'deki yargılamayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Kanun, Türkiye'de işlediği suçtan dolayı yabancı ülkede hakkında hüküm verilmiş olan kimsenin Türkiye'de yeniden yargılanacağını düzenler.

Benzer biçimde, yabancı ülkede Türkiye adına memuriyet veya görev üstlenmiş kişinin bu görev dolayısıyla suç işlemesi halinde, yabancı ülkede mahkumiyet hükmü verilmiş olsa bile Türkiye'de yeniden yargılama yapılır.

Bu hükümler, yer ve görev bağlantısı Türkiye bakımından güçlü olduğunda yabancı hükmün Türk ceza hukukunun uygulanmasını bütünüyle kapatmadığını gösterir.

Yabancı ülkede vatandaş tarafından işlenen suçlarda kanun daha koşullu bir düzen kurar.

Türk vatandaşı, belirli suçlar dışında, Türk kanunlarına göre aşağı sınırı bir yıldan az olmayan hapis cezasını gerektiren bir suçu yabancı ülkede işler ve Türkiye'de bulunursa, yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması ve Türkiye'de kovuşturulabilirlik bulunması şartıyla Türk kanunlarına göre cezalandırılır.

Eğer suçun aşağı sınırı bir yıldan az hapis cezasını gerektiriyorsa, yargılama zarar görenin veya yabancı hükümetin şikayetine bağlanır; bu şikayetin vatandaşın Türkiye'ye girişinden itibaren altı ay içinde yapılması gerekir.

Burada vatandaşlık, tek başına yeterli bağ değildir; suçun ağırlığı, failin Türkiye'de bulunması, yabancı hükmün yokluğu ve kovuşturma imkanı da aranır.

Yabancı tarafından yabancı ülkede işlenen suçlarda bağlantı türüne göre farklı şartlar vardır.

Bir yabancı, belirli suçlar dışında, Türk kanunlarına göre aşağı sınırı en az bir yıl hapis cezasını gerektiren bir suçu yabancı ülkede Türkiye'nin zararına işler ve Türkiye'de bulunursa Türk kanunlarına göre cezalandırılır; bu yargılama Adalet Bakanının istemine bağlıdır.

Suç bir Türk vatandaşının veya Türk kanunlarına göre kurulmuş özel hukuk tüzel kişisinin zararına işlenmişse, failin Türkiye'de bulunması ve yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması koşuluyla suçtan zarar görenin şikayeti üzerine yargılama yapılabilir.

Mağdur yabancı olduğunda ise suçun aşağı sınırının üç yıldan az olmayan hapis cezasını gerektirmesi ve geri vermeye ilişkin belirli engellerin bulunması halinde Adalet Bakanı istemiyle yargılama yolu açılır.

TCK bazı suçlar bakımından daha güçlü bir evrensel veya koruyucu uygulama alanı kurar.

Kanun, vatandaş veya yabancı tarafından yabancı ülkede işlense bile Türk kanunlarının uygulanacağı suç gruplarını ayrıca sayar.

Bunlar arasında TCK'nın İkinci Kitap Birinci Kısmındaki uluslararası suçlar, devletin güvenliğine ve anayasal düzene ilişkin belirli bölümlerdeki suçlar, işkence, çevrenin kasten kirletilmesi, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, parada ve mühürde sahtecilik, fuhuş ve ulaşım araçlarının kaçırılması gibi fiiller bulunur.

Bazı suçlar için Türkiye'de yargılama Adalet Bakanı talebine bağlanmış, bazıları bakımından yabancı ülkede mahkumiyet veya beraat kararı verilmiş olsa bile Türkiye'de yargılama yapılabileceği kabul edilmiştir.

Yer bakımından uygulamada seçimlik ceza ve soruşturma koşulları da bağlantıyı daraltabilir.

TCK, vatandaş veya yabancı tarafından yabancı ülkede işlenen belirli hallerde, soruşturma konusu suçun yer aldığı kanun maddesinde hapis cezası ile adli para cezasından birinin uygulanması seçimlik sayılmışsa soruşturma veya kovuşturma açılmayacağını düzenler.

Ceza miktarının soruşturma koşulu oluşturduğu durumlarda ise ceza, soruşturma evresinde ileri sürülen kanuni ağırlaştırıcı nedenlerin aşağı sınırı ve kanuni hafifletici nedenlerin yukarı sınırı dikkate alınarak hesaplanır.

Bu hükümler, ülke dışı fiillerde Türk kanununun uygulanmasını yalnız bağlantı kuralına değil, uygulanabilir ceza eşiğine de bağlar.

Yer bakımından uygulamanın tamamlayıcı kuralları da önemlidir.

Yabancı ülkede gözaltı, gözlem, tutukluluk veya hükümlülükte geçen süre, aynı suçtan dolayı Türkiye'de verilecek cezadan mahsup edilir.