Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Zorunluluk Hâli Konu Anlatımı

Zorunluluk hâli ceza sorumluluğunu kaldıran veya cezalandırmayı engelleyen nedenler arasında, kişiyi bir tercih baskısı altında değerlendiren kurumdur.

Kanunun kurduğu mantık basittir: kişi, kendisine veya başkasına ait bir hakkı ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtarmak zorunda kalmışsa, bu tehlikeyi bilerek doğurmamışsa, başka türlü korunma imkânı yoksa ve başvurduğu yol tehlikenin ağırlığı ile ölçülü ise, işlediği fiilden dolayı ceza almaz.

Burada kanun, fiilin dış görünüşüne değil, fiili doğuran zorlayıcı duruma bakar.

Normal koşullarda suç tanımına uyabilecek bir davranış, tehlikenin yoğunluğu ve kaçınılmazlığı nedeniyle ceza yaptırımının konusu olmaktan çıkar.

Bu kurumun ilk unsuru korunacak hakkın varlığıdır.

Kanun yalnız failin kendi hakkını değil, başkasına ait bir hakkı da koruma alanına alır.

Böylece zorunluluk hâli bencil bir kaçış alanı olarak kurulmaz; ağır tehlike altındaki üçüncü kişinin yararı için hareket eden kişi de aynı çerçevede değerlendirilir.

Korunan değerin yaşam, beden bütünlüğü, özgürlük veya malvarlığı gibi somut bir hak biçiminde ortaya çıkması mümkündür; önemli olan, davranışın soyut bir yarar düşüncesine değil, tehlike altında bulunan belirli bir hakka yönelmiş olmasıdır.

Bu hakka yönelen tehlike de hafif, uzak veya ihtimale bağlı olmamalıdır.

Metnin kullandığı ağır ve muhakkak nitelendirmesi, tehlikenin ciddi sonuç doğurabilecek ölçüde yoğun ve gerçekleşmesi beklenebilir derecede yakın olmasını gerektirir.

İkinci temel nokta, tehlikenin fail tarafından bilerek meydana getirilmemiş olmasıdır.

Kişi kendi iradesiyle tehlikeyi kurduktan sonra, bu tehlikeden kurtulmak için başkasının hakkını feda ettiğini ileri sürerek zorunluluk hâline dayanamaz.

Kanun burada sorumluluk ile kurtarma ihtiyacı arasında bağ kurar: kişi tehlikenin yaratıcısı değil, tehlike karşısında sıkışan kişi konumunda olmalıdır.

Bu ayrım, zorunluluk hâlini keyfî bir yarar karşılaştırmasına dönüşmekten korur.

Kendi kusurlu tercihiyle tehlikeli bir durum oluşturan kişinin, bu sonucu başkasına yüklemesi cezasızlık sebebi haline gelmez.

Üçüncü unsur başka suretle korunma olanağının bulunmamasıdır.

Zorunluluk hâli, daha elverişli ve daha az zararlı bir yol varken başvurulan davranışı haklı göstermez.

Kişi, tehlikeden uzaklaşma, yardım isteme, bekleme veya hakkı daha düşük yoğunlukta etkileyen bir yola başvurma imkânına sahipse, ceza sorumluluğunu kaldıran zorunluluk zemini zayıflar.

Bu nedenle kurumun kalbinde kaçınılmazlık vardır.

Failin davranışı, rahat veya pratik olduğu için değil, başka makul korunma yolu kalmadığı için gündeme gelmelidir.

Dördüncü ve belirleyici unsur orantıdır.

Kanun, tehlikenin ağırlığı ile korunmak istenen konu ve kullanılan vasıta arasında denge arar.

Bu denge iki yönde işler.

Bir yandan tehlike gerçekten ağır olmalı, diğer yandan bu tehlikeye karşı seçilen araç gereğinden fazla zarar doğurmamalıdır.

Çok küçük bir tehlikeyi gidermek için çok ağır bir müdahaleye başvurmak zorunluluk hâliyle açıklanamaz.

Aynı şekilde, ciddi bir tehlike mevcut olsa bile daha sınırlı bir araçla korunma sağlanabiliyorsa ağır araç seçimi orantı koşulunu tartışmalı hale getirir.

Zorunluluk hâlinin meşru savunmadan ayrıldığı yer özellikle önemlidir.

Meşru savunmada merkezde haksız bir saldırı vardır; saldırı gerçekleşmekte, gerçekleşmesi veya tekrarı kesin görünmektedir ve kişi o saldırıyı defetmektedir.

Zorunluluk hâlinde ise kanun haksız saldırıdan değil, ağır ve muhakkak tehlikeden söz eder.

Bu tehlike insan davranışından doğabileceği gibi başka bir durumdan da kaynaklanabilir; belirleyici olan, failin bu tehlikeye bilerek neden olmaması ve başka korunma yolunun kalmamasıdır.

Meşru savunmada savunma saldırıya yönelir; zorunluluk hâlinde davranış, tehlikeden kurtulma amacını taşır.

Zorunluluk hâli değerlendirilirken kurtarılan hak ile zarar verilen alan arasında mekanik bir değer hesabı yapılmaz, fakat kanunun aradığı orantı somut bir denge gerektirir.

Tehlikenin ağırlığı yükseldikçe daha ciddi müdahaleler açıklanabilir hale gelebilir; buna karşılık tehlikenin hafiflediği veya alternatif yolun ortaya çıktığı noktada aynı müdahale artık zorunlu sayılamaz.

Bu yüzden olayın zamanı, tehlikenin yakınlığı, korunacak hakkın niteliği ve kullanılan vasıtanın etkisi birlikte okunur.

Zorunluluk hâlinin sonucu ceza verilmemesidir; bu sonuç, kurumun koşulları gerçekleştiğinde failin davranışının ceza yaptırımıyla karşılanmayacağını ifade eder.

Ancak bu sonuca ulaşmak için her unsurun ayrı ayrı kurulması gerekir.

Tehlikenin ağır ve muhakkak olması tek başına yetmez; failin tehlikeyi bilerek yaratmamış olması, başka korunma imkânının kalmaması ve seçilen aracın dengeli kalması aynı bütünün parçalarıdır.

Sınırın aşılması hükümleri de bu alanı tamamlar.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve fiil taksirle işlendiğinde cezalandırılabiliyorsa, taksirli suç için öngörülen ceza indirilerek uygulanır.