Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kusurluluğu Etkileyen Nedenler Konu Anlatımı

Kusurluluğu etkileyen nedenler, ceza hukukunda yalnız fiile değil, fiili işleyen kişinin içinde bulunduğu irade, algılama ve yönlendirme koşullarına da bakıldığını gösterir.

Bir davranış suç tanımına uyabilir ve hukuka aykırılık tartışmasını geçebilir; buna rağmen failin cezalandırılması, onun emre, zorlamaya, yaşına, akıl durumuna, hatasına veya içinde bulunduğu geçici etkiye göre ayrıca değerlendirilir.

TCK bu alandaki hükümleri ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler başlığı altında toplar.

Ortak fikir, failin kınanabilirliğinin her olayda aynı yoğunlukta olmadığıdır.

Kanunun hükmünü yerine getiren kişi hakkında ceza verilmemesi, hukuk düzeninin kendi izin ve görev alanını ceza yaptırımıyla çeliştirmemesine dayanır.

Yetkili merciden verilen ve görevin gereği olarak yerine getirilmesi zorunlu olan emir bakımından da uygulayan kişinin sorumlu tutulmaması kabul edilir.

Fakat bu koruma sınırsız değildir.

Konusu suç oluşturan emir hiçbir biçimde yerine getirilemez; böyle bir emir uygulanırsa hem emri veren hem de yerine getiren sorumluluk alanına girer.

Buna karşılık emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesi kanun tarafından engellenmişse, yerine getirilmesinden emri veren sorumlu olur.

Bu ayrım, emir ilişkisini kör bir itaat alanı değil, suç oluşturan emre kapalı bir görev alanı olarak kurar.

Cebir, şiddet, korkutma ve tehdit hükümleri kusurluluğu doğrudan irade serbestisi üzerinden etkiler.

Kişi karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı bir cebir ve şiddet altında ya da muhakkak ve ağır korkutma veya tehdit sonucunda suç işlemişse ona ceza verilmez.

Burada fail görünüşte fiili gerçekleştiren kişidir; fakat kanun gerçek hâkimiyeti zorlamayı kullanan kişiye yükler ve onu suçun faili sayar.

Böylece cebir altında hareket eden kişi ile cebri kuran kişi aynı düzlemde görülmez.

Haksız tahrik ise cezayı tamamen kaldırmaz, failin haksız fiilin doğurduğu hiddet veya şiddetli elem altında hareket etmesini ceza miktarına yansıtır.

Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezalarında kanun daha düşük süreli hapis cezaları öngörür; diğer hallerde ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir.

Bu kurumda dikkat edilmesi gereken nokta, tepkinin haksız bir fiilin etkisiyle doğmasıdır.

Failin öfkesi tek başına yeterli değildir; bu öfke veya elem, dış dünyada gerçekleşmiş haksız bir fiille bağlantılı olmalıdır.

Hata hükümleri failin bilme ve değerlendirme alanını düzenler.

Suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; taksirli sorumluluk ayrıca mümkünse saklı kalır.

Daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hâller bakımından yanılgıya düşen kişi bu hatadan yararlanır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin koşullarında kaçınılmaz hata da fail lehine sonuç doğurur.

Ayrıca işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz yanılgıya düşen kişi cezalandırılmaz.

Metnin özellikle kaçınılmazlık vurgusu, her bilgisizliğin değil, kaçınılamayan yanılgının kusurluluğu etkilediğini gösterir.

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik ile geçici nedenler failin algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneği üzerinde yoğunlaşır.

On iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; yalnız çocuklara özgü güvenlik tedbirleri gündeme gelebilir.

On iki ile on beş yaş aralığında algılama ve yönlendirme yeteneği yoksa ceza sorumluluğu doğmaz, varsa cezada kanuni indirim uygulanır.

On beş ile on sekiz yaş aralığında da cezalar belirli oranlarda azaltılır.

Akıl hastalığında fiilin anlam ve sonuçlarını algılayamama veya davranışları yönlendirme yeteneğinin önemli ölçüde azalması cezasızlık ve güvenlik tedbiri sonucunu doğurur; daha hafif azalma ise cezada indirim ve ayrıca güvenlik tedbiriyle karşılanır.

Bu hükümler birlikte okunduğunda kusurluluk değerlendirmesinin yalnız akıl hastalığı veya çocukluk gibi kişisel ehliyet meselelerinden ibaret olmadığı görülür.

Emir, zorlama ve tehdit dış dünyadan gelen baskıyı; haksız tahrik failin duygusal tepkisini; hata failin bilgi ve değerlendirme alanını; geçici nedenler ve madde etkisi ise algılama ve yönlendirme kapasitesini konu alır.

Her kurum kendi koşullarına bağlıdır ve biri diğerinin yerine geçmez.

Kusurluluğu etkileyen nedenlerin sonucu da tek tip değildir.

Kanunun hükmünü yerine getirme, belirli emir halleri, karşı konulamaz cebir veya irade dışı geçici neden bazı durumlarda ceza verilmemesine götürürken, haksız tahrik ve bazı yaş ya da akıl hastalığı halleri cezada indirim biçiminde sonuç doğurur.

Bu farklılık, kurumların aynı başlık altında yer alsa bile aynı hukuki etkiyi üretmediğini gösterir.

Değerlendirme, önce nedenin koşullarını, sonra bu koşulların ceza sonucuna etkisini belirlemeyi gerektirir.

Sağır ve dilsizlikte kanun çocuklara ilişkin yaş basamaklarını daha ileri yaşlara taşıyarak özel bir değerlendirme yapar.