Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Görevlileri (Memurlar) Konu Anlatımı

Devlet memurları rejimi, idarenin insan unsurunu yalnızca çalışanlar topluluğu olarak değil, kamu hizmetinin sürekliliğini taşıyan hukuki statüler sistemi olarak düzenler.

Kanunun başlangıç noktası kapsam ve amaçtır.

Düzenleme, kapsamındaki kurumlarda çalışan memurlar hakkında uygulanır; sözleşmeli personel bakımından kanunda yer alan özel hükümler devreye girer, işçiler ise bu kanun hükümlerine tabi tutulmaz.

Bunun yanında hâkimlik ve savcılık mesleklerinde bulunanlar, Danıştay ve Sayıştay meslek mensupları, öğretim elemanları, askerî personel ve emniyet teşkilatı mensupları gibi bazı gruplar özel kanunlarına tabi tutulmuştur.

Bu ayrım önemlidir, çünkü her kamu görevi aynı personel rejimine bağlanmaz; memurluk, kamu hizmetinin asli ve sürekli kısmını genel idare esaslarına göre yürüten statüyü ifade eder.

Memur tanımı iki unsur üzerinden anlaşılır.

Birincisi hizmetin niteliğidir: Devlet ve diğer kamu tüzel kişiliklerince genel idare esaslarına göre yürütülen hizmet, asli ve sürekli ise bu hizmeti ifa edenler memur sayılır.

İkincisi, bazı görevlerin kurum biçiminden bağımsız olarak memurluk sayılmasıdır; genel politika tespiti, araştırma, planlama, programlama, yönetim ve denetim gibi işlerde görevli ve yetkili olanlar da memur kabul edilir.

Bu nedenle memurluk, yalnızca kadro adından ibaret değildir; yapılan işin kamu hizmeti içindeki yeri, sürekliliği ve idari yetkiyle bağlantısı belirleyicidir.

Sözleşmeli personel ise zaruri ve istisnai hallerde, özel meslek bilgisi veya ihtisas gerektiren işlerde, belirlenen usul ve pozisyonlar çerçevesinde çalıştırılan ve işçi sayılmayan kamu hizmeti görevlisidir.

İşçi statüsü ise memur ve sözleşmeli personelden ayrılır; işçiler hakkında bu kanun hükümleri uygulanmaz.

Kanunun üç temel ilkesi memurluk statüsünün iskeletini oluşturur.

Sınıflandırma ilkesi, kamu hizmeti görevlerini ve bu görevlerde çalışan memurları görevlerin gerektirdiği niteliklere ve mesleklere göre sınıflara ayırır.

Kariyer ilkesi, memura sınıfı içinde yetişme şartlarına ve hizmetin gerektirdiği bilgiye uygun olarak en yüksek derecelere kadar ilerleme imkanı verir.

Liyakat ilkesi ise kamu hizmetine girmeyi, sınıf içinde ilerlemeyi, yükselmeyi ve görevin sona erdirilmesini ehliyet esasına bağlar; aynı zamanda bu sistemin eşit imkanlarla uygulanması bakımından memura güvence sağlar.

Böylece statü, hem idarenin verimli personel düzeni kurma ihtiyacını hem de memurun keyfi işleme karşı korunmasını birlikte taşır.

Memurun ödevleri kamu hizmetinin tarafsız, düzenli ve güvenilir yürütülmesini hedefler.

Sadakat ödevi, Anayasa ve kanunlara bağlı kalmayı ve kanunları milletin hizmetinde uygulamayı gerektirir.

Tarafsızlık ödevi, siyasi parti üyeliğini ve siyasi ya da ideolojik amaçlı beyan ve eylemleri dışlar; memur görev yaparken dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı yapamaz.

Davranış ve işbirliği yükümlülüğü, memurun resmi sıfatının gerektirdiği itibar ve güvene uygun hareket etmesini ve çalışma düzeni içinde işbirliğini esas alır.

Yurt dışında bulunan memur da Devlet itibarını veya görev haysiyetini zedeleyici fiil ve davranışlardan kaçınmak zorundadır.

Amir ve memur ilişkisi, emrin yerine getirilmesi ile hukuka bağlılık arasındaki denge üzerinden kurulur.

Amir, kuruluş ve hizmet biriminde mevzuatla belirlenen görevleri zamanında ve eksiksiz yaptırmak, maiyetindeki memurları yetiştirmek ve kontrol etmekle görevlidir; fakat hakkaniyet ve eşitlik içinde davranmak, yetkisini mevzuat çerçevesinde kullanmak zorundadır.

Memur ise amirler tarafından verilen görevleri yerine getirir ve görevin iyi ve doğru yürütülmesinden amirine karşı sorumludur.

Ancak memur aldığı emri Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya yönetmeliğe aykırı görürse bunu yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir.

Amir yazılı olarak emrinde ısrar ederse sorumluluk emri verene ait olur; buna karşılık konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilemez ve yerine getiren sorumluluktan kurtulamaz.

Memurun kişisel sorumluluğu da statünün önemli parçasıdır.

Memur, görevini dikkat ve itina ile yerine getirmek, kendisine teslim edilen Devlet malını korumak ve hizmete hazır bulundurmak zorundadır.

Kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizlikle idare zarara uğratılırsa zararın ilgili memurdan rayiç bedel üzerinden ödettirilmesi esastır.

Kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerden doğan zararlarında ise dava doğrudan personele değil ilgili kuruma yöneltilir; kurumun sorumlu personele rücu hakkı saklıdır.

Bu düzenleme, dış ilişkide idarenin sorumluluğunu, iç ilişkide ise kusurlu personele dönüş imkanını birlikte gösterir.

Memurun genel hakları, statünün yalnızca yükümlülük getirmediğini ortaya koyar.

Memur, kendisi hakkında kanun ve diğer mevzuat hükümlerinin aynen uygulanmasını isteme hakkına sahiptir.

Kanunlarda yazılı haller dışında memurluğuna son verilmemesi, aylık ve başka haklarının elinden alınmaması güvenlik ilkesinin somut karşılığıdır.

Emeklilik hakkı, çekilme hakkı, kurumla ilgili resmi ve şahsi işler için müracaat; idari eylem ve işlemlere karşı şikayet ve dava açma hakkı tanınmıştır.

Sendika kurma ve sendikalara üye olma hakkı özel kanun ve Anayasa hükümleri çerçevesinde kabul edilir.

Ayrıca memurlar kanunda gösterilen süre ve şartlarla izin hakkına sahiptir; görevleriyle ilgili veya görevleri sırasında işledikleri suçlardan dolayı soruşturma ve kovuşturma özel hükümlere tabidir.

Yasaklar, memurun kamu gücüyle kişisel çıkar veya siyasal tarafgirlik arasına mesafe koyar.

Memurların kamu hizmetlerini aksatacak toplu eylem ve hareketlerde bulunmaları, greve karar vermeleri, grev tertiplemeleri, grev propagandası yapmaları veya greve katılmaları yasaktır.

Ticaret yasağı, memurun tacir veya esnaf sayılmasını gerektirecek faaliyette bulunmasını, ticaret ve sanayi kuruluşlarında görev almasını ve belirli ortaklık biçimlerine girmesini engeller; bunun yanında mesleki veya serbest meslek faaliyeti için ofis, büro ya da benzeri yer açması ve özel hukuk kişilerine ait işyerlerinde çalışması da yasaklanmıştır.

Hediye alma, menfaat sağlama, denetimindeki teşebbüsten çıkar elde etme ve gizli bilgileri yetkili izin olmadan açıklama yasakları aynı koruma mantığına dayanır.

Devlet memurluğuna giriş, genel ve özel şartların birlikte aranmasıyla gerçekleşir.

Genel şartlar arasında Türk vatandaşı olmak, kanunda gösterilen yaş ve öğrenim koşullarını taşımak, kamu haklarından mahrum bulunmamak, belirli suçlardan mahkum olmamak, askerlik durumu bakımından engel taşımamak ve görevin devamlı yapılmasına engel olacak akıl hastalığı bulunmamak yer alır.

Özel şartlar ise hizmet göreceği sınıf için aranan öğretim ve eğitim kurumlarından diploma almak ve kurumların özel mevzuatında aranan koşulları taşımaktır.

Atanacakların açılacak Devlet memurluğu sınavlarına girmesi ve sınavı kazanması esastır; kurumların memur ihtiyacı ilan edilen başarı sırasına göre atama yoluyla karşılanır.

Adaylık, memurluğa giriş ile asli memurluk arasında deneme ve yetiştirme dönemidir.

Sınavlarda başarılı olanlar, ilan edilen kadro sayısı ve başarı sırasına göre aday memur olarak atanır.

Adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz ve aday bu süre içinde başka kurumlara nakledilemez.

Adaylar temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staja tabi tutulur; Devlet memuru olarak atanabilmeleri için bu süreçlerde başarılı olmaları gerekir.

Adaylık süresi içinde eğitim veya staj devrelerinde başarısızlık, birden fazla uyarma veya kınama cezası ya da daha ağır disiplin cezası, disiplin amirinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayıyla ilişik kesme sonucunu doğurabilir.

Eğitimde başarılı adaylar ise asli memurluğa atanır.

Memurluğun ilerleme sistemi derece ve kademe ayrımıyla işler.

Kademe, derece içinde görevin önem veya sorumluluğu artmadan aylıktaki ilerlemedir; memurun bulunduğu kademede en az bir yıl çalışması ve bulunduğu derecede ilerleyebileceği bir kademe bulunması gerekir.

Derece yükselmesi için üst derecede kadro bulunması, memurun derecesi içinde gerekli süreyi tamamlaması ve görevin gerektirdiği nitelikleri elde etmesi aranır.

Kanun, bazı üst derece kadrolara belirli hizmet süresi ve yükseköğrenim şartıyla daha aşağı derecelerden atama yapılabilmesine de imkan tanır.

Kurum içi görev ve yer değişikliklerinde kazanılmış hak aylık derecesi, sınıf, kadro derecesi ve hizmet gerekleri birlikte değerlendirilir.

Memurluğun sona ermesi de kanunda belirli nedenlere bağlanmıştır.

Memur yazılı başvuruyla çekilme isteğinde bulunabilir; izinsiz ve mazeretsiz görevi terk edip bu terk kesintisiz on gün sürerse yazılı başvuru aranmadan çekilmiş sayılır.

Çekilmek isteyen memur, yerine atanan kişi gelinceye veya çekilme isteği kabul edilinceye kadar görevine devam eder; bazı olağanüstü hallerde görevi bırakma daha sıkı koşullara bağlanmıştır.

Çekilen veya çekilmiş sayılanların yeniden memurluğa alınmasında altı ay, bir yıl, üç yıl veya hiçbir surette alınmama gibi farklı sonuçlar öngörülür.

Bunun dışında memurluktan çıkarma, memurluğa alınma şartlarından birinin sonradan bulunmadığının anlaşılması veya kaybedilmesi, emeklilik ve ölüm de memurluğu sona erdiren hallerdir.

Çalışma süresi ve izinler, memurun günlük statüsünü somutlaştırır.

Haftalık çalışma süresi genel olarak kırk saattir ve Cumartesi ile Pazar günleri tatil olacak şekilde düzenlenir; hizmetin özelliklerine göre farklı çalışma süreleri belirlenebilir.

Günlük çalışmanın başlama ve bitme saatleri merkezde Cumhurbaşkanınca, illerde valilerce tespit edilir.

Yıllık izin süresi hizmeti bir yıldan on yıla kadar olanlar için yirmi gün, on yıldan fazla olanlar için otuz gündür; zorunlu hallerde gidiş ve dönüş için ek süre verilebilir.

Mazeret, hastalık, analık, babalık, süt izni ve aylıksız izin gibi düzenlemeler, hizmet gerekleri ile memurun aile ve sağlık durumları arasında kanuni denge kurar.

Disiplin hükümleri, memurluk statüsünün yaptırım boyutudur.

Disiplin cezaları uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarma şeklinde derecelendirilmiştir.

Uyarma, memura görev ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazılı bildirilmesidir; kınama, kusurlu olduğunun yazılı bildirilmesidir.

Aylıktan kesme, brüt aylıktan belirli oranda kesinti yapılmasıdır.

Kademe ilerlemesinin durdurulması, fiilin ağırlığına göre memurun bulunduğu kademede ilerlemesini bir ila üç yıl durdurur.

Devlet memurluğundan çıkarma ise bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere memurluktan çıkarılmadır.