Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Malları Konu Anlatımı

Kamu malları, idarenin kamu hizmetlerini yerine getirebilmesi için ihtiyaç duyduğu maddi varlıkların kamu hukuku rejimine tabi olan kısmını ifade eder.

Kaynak metin, idarenin personel kadar eşyaya, taşınır ve taşınmaz mallara da ihtiyaç duyduğunu belirtir.

İdare okul, hastane, yol, cezaevi, karakol, liman, park veya benzeri hizmetleri mal varlığı olmadan yürütemez.

Bu nedenle kamu malları, yalnızca mülkiyet konusu eşya değil, kamu hizmetinin maddi dayanağıdır.

İdare hukukunda mal kavramı burada maddi malları anlatır; yani elle tutulur, kullanılabilir taşınır ve taşınmaz değerler üzerinde durulur.

Kaynak metin kamuya ait malları, kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınır ve taşınmaz mallar olarak açıklar.

Ancak kamuya ait her mal aynı hukuki rejime tabi değildir.

İdarenin sahip olduğu mallar özel mallar ve kamusal mallar olarak ikiye ayrılır.

İdarenin özel malları kamunun ortak yararlanmasına ayrılmış değildir; idare bu mallar üzerindeki tasarrufunu özel hukuk hükümlerine göre kullanır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü idarenin malik olması tek başına kamu malı niteliği yaratmaz.

Kamu malı denildiğinde, özel hukuk rejimindeki idare malları değil, kamu hukukuna tabi kamusal mallar anlaşılmalıdır.

Bir malın kamu malı sayılması için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Birinci şart kamu mülkiyetidir.

Söz konusu mal bir kamu tüzel kişisinin mülkiyetinde bulunmalıdır.

Özel kişilerin mülkiyetindeki bir mal, kamunun ortak kullanımına açılmış olsa bile bu nedenle kamu malı haline gelmez.

İkinci şart kamu yararına tahsistir.

Kamu tüzel kişisinin mülkiyetindeki malın doğrudan halkın kullanımına sunulması veya kamu hizmetine ayrılması gerekir.

Kaynak metin yolları, meydanları, camileri, deniz kıyılarını, nehirleri, parkları, mezarlıkları ve pazar yerlerini doğrudan halkın kullanımına sunulan mallara örnek verir.

Askeri üsler, kışlalar, bakanlık binaları, okul binaları, karakollar, cezaevleri, havaalanları, garlar ve metro istasyonları ise kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar olarak gösterilir.

Kamu mallarının ilk sınıflandırması tahsis edildikleri amaca göredir.

Bu bakımdan sahipsiz mallar, orta malları ve hizmet malları ayrımı yapılır.

Sahipsiz mallar üzerinde mülkiyet kurulmaya elverişli olmakla birlikte şimdiye kadar özel mülkiyet kurulmamış ve devletin kabul edilen mallardır.

Kayalar, dağlar, tepeler, nehirler, deniz kıyıları, sular ve ormanlar kaynakta bu gruba örnek verilir.

Orta malları halkın doğrudan doğruya yararlanmasına tahsis edilmiş mallardır; yollar, köprüler, meydanlar, pazar ve panayır yerleri, meralar, harman yerleri, mezarlıklar, parklar ve çocuk bahçeleri bu kapsamda anlatılır.

Hizmet malları ise kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan ve bir kamu hizmetine tahsis edilen mallardır.

Stadyum, hastane, üniversite, adliye, belediye, müze, kütüphane, cezaevi, tren istasyonu, liman, askeri tesis, demir yolu ve cami gibi mallar bu gruba örnektir.

Maddi içeriklerine göre kamu malları kara, deniz, su ve hava kamu malları olarak ayrılır.

Kara kamu malları, ülkedeki özel mülkiyete tabi olmayan kara parçalarını ve bunlarla bağlantılı yol, köprü, cadde, sokak, kanal, trafik işareti, aydınlatma direği, yol kenarı ağaçları ve demir yolları gibi unsurları kapsar.

Deniz kamu malları körfez, koy, kıyı, liman ve fener gibi denizle bağlantılı mallardır.

Su kamu malları denizler dışında ülke içindeki göl, nehir, dere, çay ve her türlü yer altı ile yer üstü su kaynaklarıdır.

Hava kamu malları ise devletin ülkesi üzerindeki atmosfer parçasıyla ilişkilendirilir; özel kişilerin arazileri üzerindeki hava alanında belirli ölçüde tasarruf hakkı olsa da bunun üstündeki alan kamu malı kabul edilir.

Oluşum tarzına göre ayrım, malın doğa tarafından mı yoksa insan müdahalesiyle mi ortaya çıktığını gösterir.

Doğal kamu malları insan eliyle değil tabiat olayları sonucu meydana gelir; denizler, göller ve akarsular kaynakta bu gruba örnek verilir.

Yapay kamu malları ise insanların müdahalesiyle ortaya çıkar.

Yollar, binalar, pazar yerleri, otoparklar, okullar, hastaneler, valilikler ve adliyeler bu niteliktedir.

Bu ayrım, malın kamu hukuku rejimine tabi olmasını tek başına belirlemez; kamu mülkiyeti ve kamu yararına tahsis şartları yine önemlidir.

Ancak kamu malının korunması, kullanımı ve yönetimi bakımından doğal veya yapay oluşu farklı pratik sonuçlara yol açabilir.

Taşınıp taşınamamalarına göre kamu malları taşınır ve taşınmaz kamu malları olarak ayrılır.

Taşınır kamu malları bir yerden başka bir yere nakledilebilen mallardır.

Askeri araç gereçler, silahlar, müzelerdeki sanat eserleri, arşivlerdeki tarihi belgeler, kütüphanelerdeki kitaplar ve hayvanat bahçesindeki hayvanlar kaynakta örnek olarak sayılır.

Taşınmaz kamu malları ise bir yerden başka bir yere taşınamayan mallardır; göller, nehirler, binalar ve yollar bu gruba girer.

Bu ayrım, kamu malının fiziki niteliğine dayandığı için tahsis amacından bağımsızdır.

Bir hizmet malı taşınır da olabilir, taşınmaz da olabilir.

Kamu malları konusunun idarenin gelirleri ve mal edinme usulleriyle de bağlantısı vardır.

Kaynak metin idarenin ihtiyaç duyduğu malları öncelikle özel hukuk usulleriyle, yani satın alma veya bağış gibi yöntemlerle edinebileceğini belirtir.

Ancak kamu hizmeti için gerekli mal özel hukuk yoluyla edinilemezse kamu hukuku usulleri devreye girebilir.

Kamulaştırma özel mülkiyetteki taşınmazların kamu yararı nedeniyle bedeli karşılığında idareye geçirilmesini, devletleştirme kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin kamu yararı zorunlu kıldığında gerçek değeri üzerinden devralınmasını, istimval ise olağanüstü hallerde taşınır mallara bedeli karşılığında el konulmasını anlatır.