Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamulaştırma ve Devletleştirme Konu Anlatımı

Kamulaştırma ve devletleştirme, idarenin kamu yararı amacıyla özel mülkiyet ve özel teşebbüs alanına müdahale edebildiği iki farklı kamu hukuku aracıdır.

Kaynaklardan biri kamulaştırmayı ayrıntılı olarak Kamulaştırma Kanunu üzerinden düzenler; diğer kaynak ise idarenin mal edinme usulleri içinde kamulaştırma ile devletleştirme arasındaki temel farkı açıklar.

Bu iki kurumun ortak noktası kamu yararıdır.

Fakat kamulaştırma belirli taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakkı üzerinde işlerken, devletleştirme kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsün daha geniş ekonomik bütünlüğünü hedef alır.

Bu nedenle aynı başlık altında anılsalar da konuları, usulleri ve doğurdukları sonuçlar bakımından ayrı düşünülmelidir.

Kamulaştırma Kanunu, kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerinin mülkiyetindeki taşınmaz malların, devlet ve kamu tüzel kişilerince kamulaştırılmasında yapılacak işlemleri düzenler.

Kanun yalnızca malın alınmasını değil, kamulaştırma bedelinin hesaplanmasını, taşınmaz malın veya irtifak hakkının idare adına tescilini, kullanılmayan taşınmazın geri alınmasını, idareler arasında taşınmaz mal devrini ve bunlara bağlı uyuşmazlıkların çözümünü de kapsar.

Bu geniş kapsam, kamulaştırmanın tek bir idari karardan ibaret olmadığını gösterir.

Kamulaştırma, kamu yararı kararından bedel tespitine, tapu sicilindeki sonuçtan geri alma hakkına kadar birbirini izleyen işlemler bütünüdür.

Kamulaştırmanın temel şartı, idarenin yürütmekle yükümlü olduğu kamu hizmeti veya teşebbüs için taşınmaz mala, kaynağa ya da irtifak hakkına ihtiyaç duymasıdır.

Kanun, idarelerin kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmakla yükümlü oldukları hizmet veya teşebbüsler için gerekli olan taşınmazları bedellerini ödeyerek kamulaştırabileceğini belirtir.

Bedel bakımından kural nakden ve peşin ödemedir; bazı büyük proje ve amaçlarda taksitli ödeme düzeni öngörülse de doğrudan toprağı işleyen küçük çiftçiye ait kamulaştırılan toprağın bedelinin her halde peşin ödeneceği ayrıca belirtilir.

Kanun, yeterli ödenek sağlanmadan kamulaştırma işlemlerine başlanamayacağını da açıkça söyler.

Bu hüküm, kamulaştırmanın yalnızca yetki değil, aynı zamanda mali hazırlık gerektiren bir işlem olduğunu gösterir.

Kamulaştırma her zaman taşınmazın mülkiyetinin tamamen idareye geçirilmesi şeklinde gerçekleşmek zorunda değildir.

Kanun, amaç için yeterli olduğu takdirde taşınmazın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabileceğini kabul eder.

Böylece idarenin ihtiyacı ile mülkiyet hakkına müdahalenin kapsamı arasında daha ölçülü bir bağ kurulabilir.

Ayrıca taşınmazların üstünde ya da altında bazı ulaşım ve altyapı tesislerinin yapılması halinde, maliklerin mülkiyet hakkının kullanımının engellenmemesi ve gerekli güvenlik önlemlerinin alınması kaydıyla kamulaştırma yapılmaması da kaynakta yer alır.

Bu düzenleme, kamulaştırmanın kamu yararı ihtiyacına göre değişen yoğunlukta bir müdahale olduğunu gösterir.

Süreç kamu yararı kararıyla başlar.

Kanun, köy, belediye, il özel idaresi, devlet, üniversite, kamu kurumları, gerçek kişiler veya özel hukuk tüzel kişileri yararına kamulaştırmalarda kamu yararı kararını verecek mercileri ayrı ayrı sayar.

Bazı kararlar ayrıca onaya tabidir; köy ihtiyar kurulu ve belediye encümeni kararlarının kaymakam veya vali tarafından, ilçe veya il idare kurulu kararlarının vali tarafından, kamu kurumları kararlarının bağlı oldukları bakan tarafından onaylanması gibi.

Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarında ayrıca onay aranmaz.

Onaylı imar planı veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projeye göre yapılacak hizmetlerde ayrıca kamu yararı kararı alınmasına gerek olmadığı, yalnızca kamulaştırma işlemine başlandığını gösteren yetkili icra organı kararının yeterli olduğu da düzenlenmiştir.

Kamu yararı kararından sonra idare hazırlık yapar.

Kamulaştırılacak taşınmazın sınırı, yüzölçümü ve cinsi belirlenir; malik veya zilyetler ve adresleri tapu, vergi, nüfus kayıtları ya da harici araştırmayla tespit edilir.

İdare kamulaştırma kararı verdikten sonra tapu siciline şerh verilmesini ister.

Şerhten sonra malik değişirse tapu idaresi bu değişikliği kamulaştırmayı yapan idareye bildirmek zorundadır.

Kanun ayrıca tapuda kayıtlı taşınmazlar için satın alma usulünün öncelikle uygulanmasını esas alır.

İdare kendi bünyesindeki kıymet takdir komisyonuyla tahmini bedeli belirler; uzlaşma komisyonu pazarlıkla satın alma veya trampa işlemini yürütür.

Malik belirli süre içinde başvurur ve bedelde anlaşılırsa tutanak düzenlenir; bu tutanak tapuda idare adına tescilin hukuki sebebi sayılır.

Bu yolla edinilen taşınmaz kamulaştırma yoluyla alınmış sayılır ve bu kamulaştırmaya veya bedeline karşı itiraz davası açılamaz.

Anlaşma olmazsa mahkeme aşaması devreye girer.

İdare, topladığı bilgi ve belgelerle taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine başvurarak kamulaştırma bedelinin tespiti ve bedelin ödenmesi karşılığında idare adına tescile karar verilmesini ister.

Mahkeme duruşma günü belirler, maliklere tebligat veya ilan yapılır ve taraflar bedel konusunda anlaşmaya çağrılır.

Anlaşma sağlanamazsa keşif yapılır, bilirkişi raporu alınır ve bedel belirlenir.

Kamulaştırma işlemine karşı malik tarafından idari yargıda iptal davası, maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim davası açılabilir.

Kaynak, kamulaştırmaya karşı idari yargı yolunu korurken, bedel tespiti ve tescil bakımından adli yargının rolünü de açık biçimde gösterir.

Böylece kamulaştırma hem idari işlem hem de mülkiyetin geçirilmesi sonucunu doğuran yargısal tespit süreciyle birlikte işler.

Kamulaştırma kesinleştikten sonra idarenin vazgeçmesi, mal sahibinin geri alma hakkı, trampa ve acele kamulaştırma gibi özel sonuçlar da düzenlenmiştir.

İdare kamulaştırmanın her safhasında yetkili merciin kararıyla kısmen veya tamamen vazgeçebilir.

Kamulaştırma amacına veya kamu yararına yönelik başka bir ihtiyaca tahsis gereği kalmamışsa, belirli şartlarla mal sahibi veya mirasçılarının taşınmazı geri alması gündeme gelebilir.

Acele kamulaştırmada ise yurt savunması ihtiyacı, aceleliğine karar verilen haller veya özel kanunlarda öngörülen olağanüstü durumlarda, bazı işlemler sonra tamamlanmak üzere mahkemece belirlenen değerin bankaya yatırılmasıyla taşınmaza el konulabilir.

Bu özel usuller, kamulaştırmanın olağan akış dışında da kamu yararı ve mülkiyet güvencesi arasında denge kurmaya çalıştığını gösterir.

Devletleştirme, kaynak metinde kamulaştırmadan ayrılan ayrı bir kurum olarak anlatılır.

Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir.

Devletleştirmenin konusu özel teşebbüstür; özel teşebbüse dahil taşınır ve taşınmaz bütün mallar, haklar ve borçlar bu kapsamda düşünülür.

Bu yönüyle devletleştirme, yalnızca taşınmazlara ilişkin kamulaştırmadan farklıdır.

Kamulaştırmada belirli taşınmaz mal veya irtifak hakkı kamu yararı için idareye geçirilirken, devletleştirmede ekonomik bir teşebbüs bütün olarak kamu alanına alınır.