Hâkim-Savcı İdare Hukuku Yerinden Yönetim Konu Anlatımı

Yerinden yönetim, idari teşkilatın merkezi idare dışında kalan fakat yine kamu hukuku alanında çalışan yönünü açıklar.

Kaynak metin bu ilkeyi, topluma sunulacak bazı hizmetlerin devlet kamu tüzel kişiliği dışında kurulan kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesi şeklinde tanımlar.

Bu tanımda iki unsur öne çıkar.

Birincisi, hizmet yine kamu hizmetidir ve kamu yararı amacıyla yürür.

İkincisi, bu hizmeti yürüten yapı devlet tüzel kişiliğinden ayrı bir kamu tüzel kişiliğine sahiptir.

Böylece yerinden yönetim, özel kişiler eliyle serbest faaliyet yürütmek anlamına gelmez; kamu hukuku içinde, fakat merkezi idareden ayrı tüzel kişiliklerle hizmet örgütlemek anlamına gelir.

Kaynak metin yerinden yönetim teşkilatını iki ana başlıkta ele alır: yerel yönetimler ve hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları.

Yerel yönetimler, belirli bir yerde yaşayan halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulur.

Burada belirleyici olan, hizmetin ülke çapında soyut bir merkezi hizmet olmaktan çok, il, belediye veya köy halkının ortak yerel ihtiyacına yönelmesidir.

Karar organlarının kanunda gösterilen seçmenler tarafından seçilerek oluşturulması, yerel yönetimlerin demokratik karakterini gösterir.

Bununla birlikte kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir; yani yerel yönetimler anayasal ve yasal çerçeveden bağımsız değildir.

İl özel idaresi, il halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi olarak açıklanır.

Kaynak metin, il özel idaresinin merkezi idarenin taşra teşkilatı olan il genel yönetimiyle karıştırılmaması gerektiğini özellikle belirtir.

İl genel idaresinde vali merkezi idarenin temsilcisidir; il özel idaresinde ise ayrı bir yerel kamu tüzel kişiliği vardır.

İl özel idaresinin organları vali, il genel meclisi ve il encümenidir.

Vali dışındaki organların seçimle belirlenmesi ve görev alanının il sınırlarını kapsaması, bu idarenin yerel yönetim niteliğini ortaya koyar.

Büyükşehir belediyesi kurulan illerde il özel idarelerinin kaldırıldığı da kaynakta yer alır.

Belediye idaresi, belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir.

Belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümeni belediyenin organlarıdır.

Kaynak metin belediyelerin imar, su, kanalizasyon, ulaşım, temizlik, park, bahçe, mezarlık, defin ve şehir içi trafik gibi ortak ihtiyaçlara yönelik faaliyetler yürüttüğünü belirtir.

Bu örnekler yerel yönetim fikrini somutlaştırır: hizmet, doğrudan belli bir beldede yaşayanların gündelik ortak ihtiyaçlarına ilişkindir.

İl ve ilçe merkezlerinde belediye kurulmasının nüfustan bağımsız olarak zorunlu olması, belediyenin yerel kamu hizmetleri bakımından temel rolünü gösterir.

Büyükşehir belediyesi, kaynakta sınırları il mülki sınırı olan ve sınırları içindeki ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan bir kamu tüzel kişisi olarak anlatılır.

Büyükşehir belediyesi de idari ve mali özerkliğe sahiptir; karar organı seçmenler tarafından oluşturulur ve kanunlarla verilen görev, sorumluluk ve yetkileri kullanır.

Büyükşehirlerde büyükşehir belediyesi ve ilçe belediyesi olmak üzere iki belediye düzeyi bulunması, yerinden yönetimin kendi içinde de kademeli ve koordinasyon gerektiren bir yapıya sahip olabileceğini gösterir.

Büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeni bu yapının organlarıdır.

Köy idaresi, kırsal alandaki en eski ve en az nüfuslu yerleşim birimi üzerinden açıklanır.

Kaynak metin köyü, cami, mektep, otlak, yaylak ve baltalık gibi orta malları bulunan, toplu veya dağınık evlerde oturan insanların bağ, bahçe ve tarlalarıyla birlikte oluşturduğu yerleşim olarak aktarır.

Köy muhtarı, köy derneği ve köy ihtiyar heyeti köyün organlarıdır.

Büyükşehir belediyesi sınırlarındaki köylerin mahalleye dönüştürülmüş olması da kaynakta belirtilir.

Köy örneği, yerinden yönetimin yalnızca büyük kentsel hizmetlerden ibaret olmadığını, kırsal ortak ihtiyaçları da kapsadığını gösterir.

Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarında belirleyici unsur yer değil, belli bir hizmet veya uzmanlık alanıdır.

Kaynak metin kamu kurumlarını, bir kamu idaresi tarafından kurulan, onun vesayeti altında çalışan, belli bir özerkliğe sahip ve belli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileri olarak açıklar.

Üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, TCDD, SGK, Orman Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü örnekleri verilir.

Bu kuruluşlar yerel bir halk topluluğunun ortak ihtiyacından çok, belirli bir kamu hizmetinin uzmanlaşmış biçimde yürütülmesi için örgütlenir.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları da hizmet yerinden yönetimi içinde değerlendirilir.

Bunlar, belli meslekleri icra eden veya belli meslek unvanlarına sahip kişilerin profesyonel mesleklerini yürütebilmek için katıldıkları ve bağlı bulundukları kuruluşlardır.

Kaynak metin Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, Türkiye Barolar Birliği, Türk Eczacılar Birliği, Türk Tabipler Birliği, Türk Noterler Birliği ve benzeri örnekleri sayar.

Bu kuruluşların kamu kurumu niteliği, mesleğin düzenlenmesiyle kamu yararı arasındaki bağı gösterir.

Yerinden yönetim merkezi idareden kopukluk anlamına gelmez.

Kaynak metnin idarenin bütünlüğü ilkesini ayrı bir ilke olarak vurgulaması bu yüzden önemlidir.