Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Çek Konu Anlatımı

Çek, kambiyo senetleri içinde ödeme aracı işlevi en belirgin olan senettir.

Poliçede muhatap herhangi bir kişi olabilirken, çekte muhatap kural olarak bankadır; kanun bu kısımda banka kavramını Bankacılık Kanununa tabi kuruluşlar olarak açıklar.

Çekin yapısı, düzenleyenin muhatap bankaya belirli bir bedeli ödemesi için kayıtsız ve şartsız havale vermesine dayanır.

Bu yönüyle çek de havale ilişkisi kurar, fakat poliçeden farklı olarak kabul kurumu çekte yer almaz.

Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz; çek üzerine yazılmış kabul şerhi yazılmamış sayılır.

Bu kural, çekin kredi veya kabul senedi gibi değil, görüldüğünde ödenmesi beklenen bir ödeme senedi olarak düzenlendiğini gösterir.

Çekin şekil unsurları senedin geçerlilik zemininin ilk bölümüdür.

Senet metninde çek kelimesi, senet başka dilde düzenlenmişse o dilde çek karşılığı, kayıtsız ve şartsız belirli bedelin ödenmesi için havale, ödeyecek kişinin yani muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka tarafından verilen seri numarası ve karekod bulunmalıdır.

Karekod, çek hesabı sahibi ve çeki düzenleyenlere ilişkin birçok veriye erişim sağlar; kanun bu veri alanlarını çek hesabı sahibinin kimliğinden ibraz ve karşılıksızlık geçmişine, çek hesabı açma yasağına ve tacir bakımından iflas bilgisine kadar geniş biçimde sayar.

Karekod sistemi ve ilgili verilerin paylaşımı Risk Merkezi üzerinden kurulan mekanizmaya bağlanmıştır.

Böylece çek, klasik senet metni yanında modern izlenebilirlik unsurları da taşır.

Şekil eksikliği kural olarak çek niteliğini ortadan kaldırır; fakat bazı eksikler kanunen tamamlanır.

Ödeme yeri açık değilse muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır; birden fazla yer varsa ilk gösterilen yer esas alınır.

Böyle bir açıklık ve başka kayıt yoksa çek muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir.

Düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adı yanında yazılı yer düzenlenme yeri kabul edilir.

Kanun yabancı bankalar tarafından bastırılan çeklere ilişkin özel tamamlayıcı hüküm de içerir.

Buna karşılık çek kelimesi, ödeme havalesi, muhatap, düzenleyenin imzası gibi kurucu unsurların yokluğu tamamlayıcı yorumla giderilemez.

Çekte muhatap ve kabul rejimi, senedin ödeme aracı niteliğine uygun biçimde sınırlıdır.

Çek ancak bir banka üzerine düzenlenebilir; başka kişi üzerine düzenlenen senet çek niteliği bakımından sorun doğurur.

Kabul işlemi yapılamaz, çekte öngörülen faiz şartı yazılmamış sayılır.

Çek belirli bir kişinin adına, belirli kişinin emrine veya hamile yazılı olabilir.

Belirli kişi lehine açıkça emre yazılı kaydıyla ya da bu kayıt olmaksızın düzenlenen çek ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir.

Emre yazılı değildir kaydı veya benzeri bir kayıt varsa devir alacağın temliki sonuçlarını doğurur.

Hamiline yazılı çek üzerinde yapılan ciro, çekin niteliğini emre yazılı hâle getirmez; ancak cirantayı başvurma hükümleri çerçevesinde sorumlu kılabilir.

Ciro bakımından çek, poliçe kurallarına yaklaşır; fakat muhatabın cirosu batıldır ve muhatap lehine ciro kural olarak makbuz hükmündedir.

Cirosu kabil çeki elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa bile hakkı birbirine bağlı düzenli cirolardan anlaşılıyorsa yetkili hamil sayılır.

Çek hamilin elinden herhangi bir şekilde çıkmışsa, yeni hamilin iade yükümlülüğü ancak kötü niyetle iktisap veya iktisapta ağır kusur hâlinde doğar.

Protestodan, buna denk belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro ise ancak alacağın temliki sonuçlarını doğurur.

Bu ayrım, çekin kısa ibraz süreleri içinde hızlı dolaşımını ve süre geçtikten sonraki devirlerin artık kambiyo dolaşımının güçlü etkilerini taşımamasını açıklar.

Çekte ödeme başlığı görüldüğünde ödeme ilkesiyle başlar.

Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı kayıt yazılmamış hükmündedir.

Düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz edilen çek de ibraz günü ödenir.

Bu hüküm, ileri tarihli yazımın çekin görüldüğünde ödenme karakterini ortadan kaldırmadığını gösterir.

İbraz süreleri kesin ve kısadır.

Ödeme ve düzenleme yeri aynıysa hamilin hareket alanı on günlük süreyle sınırlıdır; çek başka bir yerde ödenecekse iç ilişkide bu süre bir aya çıkar.

Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç ay içinde ibraz edilir; Avrupa ve Akdeniz kıyısı ülkeleri bakımından kanun özel bir aynı kıta kabulü getirir.

Süreler, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

Takas odasına ibraz da ödeme için ibraz yerine geçer.

Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; cayma yoksa muhatap ibraz süresinden sonra da çeki ödeyebilir.

Düzenleyenin ölümü, medeni haklarını kullanma ehliyetini kaybetmesi veya iflası, çek tedavüle çıktıktan sonra çekin geçerliliğini etkilemez.

Muhatap banka, cirosu kabil çeki öderken cirolar arasında düzenli bir teselsül bulunup bulunmadığını incelemekle yükümlüdür; fakat cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir.

Yabancı para ile ödenecek çeklerde bedelin hangi kura göre ödeneceği ve aynen ödeme kaydı, ödeme yerindeki para ve ticari teamüller dikkate alınarak düzenlenir.

Çizgili çek ve hesaba geçirilecek çek kurumları, ödemenin kime ve nasıl yapılacağını sınırlayan özel güvenlik araçlarıdır.

Çek ön yüzüne paralel iki çizgi çekilerek genel veya özel olarak çizilebilir.

Genel çizgili çek yalnız bir bankaya veya muhatabın müşterisine ödenebilir; özel çizgili çek ise çizgiler arasında ticaret unvanı yazılan bankaya veya bu banka muhatapsa onun müşterisine ödenebilir.

Hesaba geçirilecektir kaydı ise nakden ödemeyi önler; ödeme ancak hesaba alacak kaydı, takas veya hesap nakliyle yapılır.

Bu kurallara aykırı davranan muhatap veya banka, çek bedelini aşmamak üzere zarardan sorumlu olur.

Süresinde ibraz edilen çek ödenmezse hamilin başvurma hakları doğabilir.

Ödememe hâli protesto ile, muhatabın çek üzerine ibraz gününü de gösteren tarihli beyanıyla veya takas odasının zamanında teslim edilen çekin ödenmediğini tespit eden tarihli beyanıyla sabit olmalıdır.

Protesto veya buna denk belirleme ibraz süresi geçmeden yapılır; ibraz sürenin son gününde gerçekleşirse izleyen iş gününde de yapılabilir.

Hamil başvurma yoluyla çekin ödenmemiş bedelini, ibraz gününden itibaren faizini, protesto veya denk belirleme ve ihbar giderlerini, diğer giderleri ve çek bedelinin binde üçünü aşmayan komisyon ücretini isteyebilir.

Kanuni sürelerde ibraz veya belirleme mücbir sebeple yapılamazsa süreler uzar; hamil mücbir sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına bildirmeli, engel kalkınca çeki gecikmeksizin ibraz etmeli ve gerekiyorsa belirleme yaptırmalıdır.

Sahte veya tahrif edilmiş çekin ödenmesinden doğan zarar kural olarak muhataba aittir; ancak düzenleyen olarak gösterilen kişiye çek defterini iyi saklamamak gibi bir kusur yüklenebiliyorsa sonuç değişebilir.

Çekten doğan başvurma hakları bakımından kanun zamanaşımı sürelerini üç yıl olarak düzenler.