Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Kıymetli Evrakın Genel Teorisi Konu Anlatımı

Kıymetli evrakın genel teorisinde merkezde tek bir fikir vardır: hak, senetle birlikte yaşar.

Kanun kıymetli evrakı, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetler olarak tanımlar.

Bu tanım, kıymetli evrakı sıradan ispat belgelerinden ayırır.

Sıradan bir belgede hak belgeden bağımsız olarak varlığını sürdürebilir; belge çoğu zaman hakkı ispat etmeye yarar.

Kıymetli evrakta ise senet yalnız delil değil, hakkın kullanılmasının ve devrinin taşıyıcısıdır.

Bu nedenle alacaklı hakkını ileri sürmek istediğinde senetle birlikte hareket eder; borçlu da kural olarak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür.

Senet teslim edilmeden ödeme yapılmasının borçluyu ikinci kez ödeme riskiyle karşı karşıya bırakması, bu sıkı bağın pratik sonucudur.

Borçlunun ödeme bakımından korunması da senedin niteliğine göre kurulur.

Vade geldiğinde borçlu, senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödeme yaparsa ve hile ya da ağır kusuru yoksa borcundan kurtulur.

Bu hüküm kıymetli evrak dolaşımının güvenliğini sağlar.

Borçludan her devir ilişkisinin arka planını araştırması beklenmez; senedin dış görünüşü ve türüne göre hak sahipliği belirlenir.

Buna karşılık hile veya ağır kusur varsa borçlu korunmaz.

Bu denge, kıymetli evrakın tedavül kabiliyetini güçlendirirken kötü niyetli ya da açıkça özensiz ödemeyi de güvence altına almaz.

Devir kuralları, hak ile senet bağının ikinci yüzüdür.

Mülkiyet veya sınırlı ayni hak kurulması amacıyla kıymetli evrak devredilecekse, her durumda senet üzerindeki zilyetliğin geçirilmesi gerekir.

Bunun yanında senedin türüne göre ek işlem aranır.

Emre yazılı senetlerde ciro gerekir; nama yazılı senetlerde yazılı bir devir beyanı aranır ve bu beyan senedin üzerine veya ayrı bir kâğıda yazılabilir.

Ciro, kanunun poliçe cirosuna ilişkin hükümlerine göre yapılır.

Devredilebilen kıymetli evrakta, senedin içeriğinden veya niteliğinden aksi anlaşılmadıkça ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle cirantanın hakları ciro edilene geçer.

Bu yapı, hakkın soyut biçimde devrinden çok senet üzerindeki hukuki hakimiyetin devrini öne çıkarır.

Senedin türü değiştirilecekse daha sıkı bir koruma gerekir.

Nama veya emre yazılı senedin hamile yazılı senede dönüştürülmesi, kendisine hak veren ve borç yükleyen tüm kişilerin muvafakatına bağlıdır; bu muvafakat doğrudan senet üzerine yazılmalıdır.

Hamile yazılı senedin nama veya emre yazılı senede dönüştürülmesi için de aynı kural geçerlidir.

Eğer hak veya borç sahibi kişilerden birinin muvafakatı yoksa dönüştürme yalnız dönüştürmeyi yapan alacaklı ile onun haklarına doğrudan halef olan kişi arasında hüküm doğurur.

Bu düzenleme, senedin türünün yalnız alacaklı bakımından değil, borçlular ve diğer hak sahipleri bakımından da sonuç doğurduğunu kabul eder.

Zayi hâlinde iptal kurumu, hak ile senet bağının kaybolan senet yüzünden tamamen kilitlenmesini önler.

Kıymetli evrak zayi olduğunda mahkeme tarafından iptaline karar verilebilir.

Zıya anında senet üzerinde hak sahibi olan kişi iptal isteyebilir.

İptal kararı üzerine hak sahibi hakkını senetsiz olarak ileri sürebilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir.

Bu sonuç, senedin kaybı nedeniyle hakkın ekonomik değerinin ortadan kalkmasını engeller; fakat iptal, senedin türüne göre özel usullere bağlanır.

Çünkü nama yazılı, hamile yazılı ve kambiyo senedi gibi farklı türlerde senedin dolaşım biçimi ve üçüncü kişilerin korunma ihtiyacı aynı değildir.

Nama yazılı senetler, belli bir kişinin adına yazılı olup onun emrine kaydını içermeyen ve kanunen emre yazılı sayılmayan kıymetli evraktır.

Bu tür senette borçlu, ancak senedin hamili bulunan ve senette adı yazılı olan kişiye veya onun hukuki halefi olduğunu ispat eden kişiye ödeme yapmak zorundadır.

Hak sahipliği ispat edilmediği hâlde ödeme yapılırsa, borçlu gerçek hak sahibine karşı borcundan kurtulmuş olmaz.

Eksik nama yazılı senette ise borçlu senet bedelini her hamiline ödemek hakkını saklı tutmuş olabilir; bu durumda hamile iyi niyetle yapılan ödeme borçtan kurtarır, fakat borçlu hamile ödeme yapmak zorunda değildir.

Nama yazılı senetlerin iptali, aksine özel hüküm yoksa hamile yazılı senetlere ilişkin usule göre yapılır; borçlu senette ilanların sayısını azaltan veya süreleri kısaltan daha basit bir usul de öngörebilir.

Hamile yazılı senetlerde hak sahipliği dış görünüşe daha kuvvetli bağlanır.

Senedin metninden veya şeklinden, hamil kim ise onun hak sahibi sayılacağı anlaşılıyorsa senet hamile yazılıdır.

Borçlu hamile yazılı senetten doğan alacağa karşı sınırlı defiler ileri sürebilir: senedin geçersizliğine ilişkin defiler, senet metninden anlaşılan defiler ve alacaklıya karşı şahsen sahip olduğu defiler.

Borçlu ile önceki hamillerden biri arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan defiler ise ancak hamil senedi iktisap ederken bilerek borçlunun zararına hareket etmişse ileri sürülebilir.

Ayrıca senedin borçlunun rızası olmadan tedavüle çıkarıldığı defisi ileri sürülemez.

Bu sınırlama, hamile yazılı senedin dolaşım güvenini en üst düzeye çıkarır.

Hamile yazılı senetlerin iptalinde mahkeme, hak sahibinin istemiyle hareket eder.

Pay senetleri, tahviller, intifa senetleri ve belirli kupon belgeleri gibi hamile yazılı senetlerin iptaline mahkeme karar verir.

Dilekçe sahibinin senedin zilyedi olduğunu ve senedi zayi ettiğini inandırıcı biçimde açıklaması gerekir.

Mahkeme borçluya ödeme yasağı koyabilir; sonra belli olmayan hamili ilan yoluyla senedi ibraz etmeye çağırır.

Süre en az altı ay olarak belirlenir ve ilan usulü uygulanır.

Senet ibraz edilirse dilekçe sahibine iade davası açması için süre verilir; ibraz edilmezse iptal kararı verilir ve hak sahibi yeni senet düzenlenmesini veya muaccel borcun ifasını isteyebilir.