Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Deniz Ticaretinin Temel Kavramları Konu Anlatımı

Deniz ticaretinde ilk kavram gemidir.

Kanun, tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her aracı, kendiliğinden hareket etme imkanı bulunmasa bile gemi sayar.

Bu tanım, motor gücünü değil, aracın amacını, suda hareket gereğini ve yüzme özelliğini esas alır.

Ticaret gemisi ise daha dar ve işlevsel bir kavramdır: suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen böyle bir amaç için kullanılan her gemi, kimin tarafından ve kimin adına ya da hesabına kullanılırsa kullanılsın ticaret gemisidir.

Deniz ticareti hükümlerinin uygulama alanı kural olarak ticaret gemileridir; ancak gemi, kaptan, gemi alacakları, cebri icra, çatma, kurtarma, sorumluluğun sınırlanması ve donatanın gemi adamlarının kusurundan doğan sorumluluğu gibi bazı hükümler belirli amaçlara tahsis edilmiş gemilere ve bazı devlet gemilerine de nitelikleriyle bağdaştığı ölçüde uygulanır.

Gemiye ilişkin elverişlilik kavramları, deniz ticaretinde sorumluluk ve işletme güvenliğinin dilini kurar.

Denize elverişli gemi, gövde, genel donatım, makine ve kazan gibi esas kısımları bakımından, yolculuğun yapılacağı sudan ileri gelen tamamıyla anormal olmayan tehlikelere karşı koyabilecek gemidir.

Yola elverişlilik daha geniştir; denize elverişli geminin teşkilatı, yükleme durumu, yakıtı, kumanyası, gemi adamlarının yeterliği ve sayısı bakımından yapacağı yolculuğun tehlikelerine karşı koyabilecek nitelikte olmasını ifade eder.

Yüke elverişli gemi ise soğutma tesisatı dahil eşya taşımada kullanılan kısımları eşyanın kabulüne, taşınmasına ve muhafazasına uygun olan gemidir.

Tamir kabul etmez gemi, tamiri hiç veya bulunduğu yerde mümkün olmayan ve tamir edilebileceği limana götürülemeyen gemidir.

Tamire değmez gemide ise tamir giderleri, eski ve yeni farkı gözetilmeksizin önceki değerinin dörtte üçünü aşar.

Gemi adamları kaptan, gemi zabitleri, tayfalar ve gemide çalıştırılan diğer kişilerden oluşur.

Gemilerin hukuki niteliği taşınır eşya olmalarıdır.

Sicile kayıtlı olup olmamalarına bakılmaksızın bütün gemiler Kanunun ve diğer kanunların uygulanmasında taşınır eşyadandır.

Buna rağmen bazı hükümler bakımından taşınmazlara ilişkin kurallar devreye sokulabilir; örneğin Kanunda açıkça İcra ve İflas Kanununun taşınmazlara ilişkin hükümlerine tabi olacağı bildirilen gemilerde genel taşınır niteliği geri çekilir.

Medeni Kanunun belirli hükümlerinde yapı halinde veya tamamlanmış gemiler taşınmaz terimi içinde, gemi sicilleri de tapu sicili terimi içinde kabul edilir.

Bu yapı, geminin ekonomik değerinin ve sicil düzeninin özel önemini gösterir.

Geminin kimliği ad, bayrak ve bağlama limanı ile tamamlanır.

Geminin ilk Türk maliki gemiye dilediği adı verebilir; ancak seçilen ad karıştırılmaya yol açmayacak biçimde başka gemi adlarından farklı olmalıdır.

Sicile kayıtlı geminin bordasının iki tarafına adı, kıçına ise adı ve bağlama limanı silinmez, bozulmaz ve kolay okunur harflerle yazılır.

Bağlama limanı, gemiye ait seferlerin yönetildiği yerdir.

Türk gemisi Türk Bayrağı çeker.

Yalnız Türk vatandaşının malik olduğu gemi Türk gemisidir; birden çok kişiye ait gemilerde paylı mülkiyette payların çoğunluğunun, elbirliği mülkiyetinde maliklerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir.

Türk kanunlarına göre kurulan tüzel kişiler, dernekler, vakıflar ve ticaret şirketleri bakımından yönetim organı, yönetmeye yetkililer, oy çoğunluğu ve bazı şirketlerde nama yazılı pay şartlarıyla Türk gemisi niteliği kurulabilir.

Donatma iştirakinde payların yarısından fazlasının Türk vatandaşlarına ait olması ve yönetmeye yetkili paydaş donatanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olması aranır.

Bayrak hakkı ispat ve belge düzenine bağlıdır.

Geminin Türk Bayrağı çekme hakkı gemi tasdiknamesiyle ispat edilir; tasdikname alınmadan bu hak kullanılamaz ve belge yolculuk sırasında gemide bulundurulur.

Türkiye dışında bulunan bir gemi Türk Bayrağı çekme hakkını elde ederse konsolos tarafından verilen bayrak şahadetnamesi geçici olarak tasdikname yerine geçer.

On sekiz gros tonilatodan küçük gemiler ile gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amaçlı bazı gemiler tasdiknameye veya şahadetnameye ihtiyaç olmaksızın Türk Bayrağı çekebilir.

Bayrak hakkı olmayan geminin Türk Bayrağı çekmesi, Türk Bayrağı çekmesi gerekirken başka bayrak çekmesi, belge almadan bayrak çekmesi, belgeyi gemide bulundurmaması veya belirli yerlerde bayrak çekmemesi kaptan bakımından ceza hükümlerine bağlanmıştır ve bu suçlarda kast aranır.

Gemi sicili, geminin hukuki kimliğini resmi kayda bağlar.

Türk gemileri için uygun görülen yerlerde gemi sicili tutulur; siciller liman başkanlığı nezdindeki müdürlüklerce ve ilgili mahkemenin gözetimi altında yürütülür.

Gemi, bağlama limanının tabi olduğu sicil müdürlüğünce tescil olunur.

Türk Bayrağı çekme hakkına sahip ticaret gemileri ile belirli diğer gemiler sicile kaydolunabilir; on sekiz gros tonilatoda ve daha büyük her ticaret gemisinin maliki tescil istemek zorundadır.

Türk gemisi olmayan gemiler, yabancı sicile kayıtlı Türk gemileri, harp gemileri ve münhasıran kamu hizmetine özgülenmiş bazı kamu gemileri Türk Gemi Siciline tescil edilemez.