Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Acente Konu Anlatımı

Acentelik, TTK’da bağımsızlık ve süreklilik unsurlarıyla kurulan özel bir tacir yardımcısı ilişkisidir.

Acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletme çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip değildir.

Buna rağmen bir sözleşmeye dayanarak belirli yer veya bölge içinde sürekli biçimde ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ya da bu sözleşmeleri tacir adına yapmayı meslek edinir.

Bu tanım acenteyi iki yönden ayırır: acente bağımsızdır, fakat faaliyeti müvekkilin ticari işletmesine bağlı sözleşmeler çevresinde yürür; acente geçici aracı değildir, süreklilik unsuru taşır.

Kanunda hüküm bulunmayan hallerde aracılık eden acentelere simsarlık, sözleşme yapan acentelere komisyon, bunlarda da hüküm yoksa vekalet hükümleri uygulanır.

Taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi özel alanların düzenlemeleri saklıdır.

Kanun, acentelik hükümlerinin uygulama alanını bazı benzer sürekli temsil ilişkilerine de genişletir.

Sözleşmeleri yerli veya yabancı tacir hesabına ve kendi adına yapmaya sürekli olarak yetkili bulunanlar ile Türkiye’de merkez veya şubesi bulunmayan yabancı tacirler adına ülke içinde işlem yapanlar da özel kanun hükümleri saklı kalmak üzere bu rejime tabi olabilir.

Ayrıca yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil aynı yer veya bölgede aynı ticaret dalı için birden fazla acente atayamaz; acente de aynı yer veya bölgede birbirleriyle rekabet eden birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz.

Bu inhisar kuralı, acentenin bölge ve müşteri çevresi üzerindeki emeğini koruduğu gibi müvekkilin ticari planını da belirginleştirir.

Acentenin yetkileri genel ve özel olarak ayrılır.

Acente, aracılıkta bulunduğu veya yaptığı sözleşmelerle ilgili ihtar, ihbar, protesto gibi hakkı koruyan beyanları müvekkili adına yapabilir ve bunları kabul edebilir.

Bu sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda acente müvekkili adına dava açabilir; kendisine karşı da aynı sıfatla dava açılabilir.

Yabancı tacirler adına acentelik yapanlar bakımından buna aykırı sözleşme şartları geçersizdir.

Buna karşılık acentenin bazı işlemleri yapabilmesi özel ve yazılı yetki gerektirir.

Müvekkilin özel ve yazılı izni olmadan acente, bizzat teslim etmediği malların bedelini kabul edemez, bedelini bizzat ödemediği malları teslim alamaz, bu işlemlerden doğan alacağı yenileyemez veya azaltamaz.

Müvekkil adına sözleşme yapma yetkisi de özel ve yazılı yetkiye bağlıdır; bu yetkiyi veren belgelerin acente tarafından tescil ve ilan ettirilmesi gerekir.

Yetkisiz işlemde sonuç nettir.

Acente yetkisi olmadan veya yetkisini aşarak müvekkil adına sözleşme yaparsa, müvekkil durumu öğrenince icazet verebilir.

İcazet verilmezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur.

Bu kural, üçüncü kişilerin işlem güveni ile müvekkilin yetki sınırı korunması arasında denge kurar.

Üçüncü kişi acentenin temsil yetkisine güvenebilir; fakat acente tescil ve ilan edilmemiş veya verilmemiş yetkiyi aşarsa sorumluluk kendi üzerinde kalır.

Acentenin borçları müvekkilin menfaatini koruma ekseninde şekillenir.

Acente, kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalı içinde müvekkilinin işlerini görmek ve menfaatlerini korumakla yükümlüdür.

Kusursuz olduğunu ispat etmedikçe müvekkili hesabına sakladığı mal veya eşyanın uğradığı hasarlardan sorumlu olur.

Bölgesindeki piyasa ve müşterilerin finansal durumu, koşullardaki değişiklikler ve yapılan işlemlere ilişkin müvekkili ilgilendiren hususları zamanında bildirmek zorundadır.

Müvekkilden açık talimat olmayan konularda kural olarak emir bekleyebilir; fakat iş aceleyse veya acente en yararlı koşullar içinde hareket etmeye yetkiliyse basiretli tacir gibi kendi görüşüne göre işlem yapar.

Müvekkili hesabına teslim aldığı eşya taşıma sırasında zarar görmüş görünüyorsa, acente hasarı tespit ettirmek, dava hakkını korumak, eşyayı korumak ve gerektiğinde mahkeme izniyle sattırmak gibi önlemleri alır.

Müvekkile ait parayı göndermeyen veya teslim etmeyen acente, yükümlülüğün doğduğu tarihten itibaren faiz ve gerekiyorsa tazminat öder.

Acentenin haklarının merkezinde ücret vardır.

Acente, ilişki devam ederken kendi çabasıyla kurulan veya kazandırdığı müşterilerle yapılan işlemler için ücret isteyebilir.

Kendisine belirli bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, bu bölge ya da çevrede kendi katkısı olmaksızın kurulan işlemler için de ücret hakkı doğabilir.

İlişki sona erdikten sonra kurulan bazı işlemler bakımından da acentenin emeği belirleyiciyse veya üçüncü kişinin icabı ilişki bitmeden acente ya da müvekkile ulaşmışsa ücret hakkı devam edebilir.

Ücret kural olarak işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde doğar; üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse ücret hakkı düşer.

Müvekkilin sözleşmeyi yerine getirmeyeceği kesinleşse bile acente ücret isteyebilir; müvekkile yüklenemeyen sebepler varsa ücret hakkı bu ölçüde düşer.

Ücret miktarı sözleşmede yoksa ticari teamüle, o da yoksa halin gereğine göre asliye ticaret mahkemesince belirlenir.

Ücretin korunması için acenteye bilgi ve inceleme hakları tanınmıştır.

Müvekkil, acentenin ücretin doğumu, muacceliyeti ve hesaplanması bakımından önemli konulardaki bilgi taleplerini karşılamak zorundadır.

Acente, ücrete bağlı işlemlere ilişkin defter kayıtlarının suretlerini isteyebilir; haklı kuşku veya kaçınma varsa defter ve belgelerin ilgili kısımlarını kendisi ya da uzman aracılığıyla inceleyebilir.

Ücret, doğumundan itibaren en geç üç ay içinde ve her halde sözleşme sona erdiğinde ödenmelidir.

Acente yalnız olağanüstü giderleri isteyebilir; avans ve olağanüstü giderler için faiz isteme hakkı vardır.

Ayrıca müvekkildeki bütün alacakları ödeninceye kadar acentelik dolayısıyla elinde bulunan taşınırlar, kıymetli evrak ve eşyayı temsil eden senetler üzerinde hapis hakkı kullanabilir.

Acentelik sözleşmesi belirsiz süreliyse taraflardan her biri üç ay önceden ihbar ederek feshedebilir.

Belirli süreli sözleşmede haklı sebeple her zaman fesih mümkündür; süre dolmasına rağmen ilişki sürdürülürse sözleşme belirsiz süreli hale gelir.

Haklı sebep olmadan veya ihbar süresine uymadan fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması nedeniyle diğer tarafın zararını tazmin eder.

İlişki sona erdikten sonra acentenin denkleştirme istemi de doğabilir.