Hakim-Savcı Ticaret Hukuku Anonim Şirket Konu Anlatımı

Anonim şirketi anlamanın başlangıç noktası, şirket borcu ile pay sahibinin kişisel konumunu birbirinden ayıran yapıdır.

Bu şirket türünde sermaye belirli ve paylara bölünmüştür; şirket borçlarından dolayı sorumluluk şirket malvarlığına yönelir.

Pay sahibi, alacaklılara karşı sınırsız veya doğrudan bir ortak sorumluluğu altında değildir; onun temel borcu, şirkete karşı üstlendiği sermaye payını yerine getirmektir.

Böylece anonim şirket, kişilerin şahsi itibarı yerine sermaye katılımını ve pay sahipliği haklarını merkeze alan bir örgütlenme biçimi hâline gelir.

Kanun, özel kanunlara tabi anonim şirketlerde özel hükümleri saklı tutar; bunun dışında anonim şirket hükümleri uygulanır.

Amaç ve konu bakımından da geniş bir alan tanınır: kanunen yasaklanmamış ekonomik amaç ve konular için anonim şirket kurulabilir.

Bu genişlik, anonim şirketi birçok faaliyet alanına elverişli kılar; fakat bu serbesti, sermaye, kuruluş, tescil, organ ve sorumluluk kurallarıyla dengelenir.

Sermaye bakımından esas sermaye ve kayıtlı sermaye sistemi ayrımı önemlidir.

Esas sermaye, tamamı esas sözleşmede taahhüt edilmiş sermayeyi anlatır; halka açık olmayan kayıtlı sermayeli anonim şirketlerde başlangıç sermayesi ise yönetim kuruluna sermaye artırımı yetkisi tanıyan sistemin ilk eşiğidir.

Kaynak metin, kanundaki eski asgari tutarları ve Cumhurbaşkanı kararıyla artırılan güncel tutarlara ilişkin dipnotu birlikte taşıdığı için bu başlıkta asıl öğrenilmesi gereken şey sayıyı ezberlemekten çok asgari sermayenin kanuni bir kuruluş eşiği olduğudur.

Bu eşik, şirketin paylara bölünmüş sermaye yapısını ve alacaklılara karşı malvarlığı sorumluluğunu destekleyen bir güvence zeminidir.

Kuruluş süreci, kurucuların esas sözleşmede anonim şirket kurma iradesini açıklamasıyla başlar.

Esas sözleşmenin yazılı yapılması ve kurucuların imzalarının noter veya ticaret sicili müdürlüğü huzurunda tamamlanması gerekir.

Esas sözleşme, şirketin ticaret unvanı ve merkezi, işletme konusu, sermayesi, payların itibari değeri, ödeme şartları, pay senetlerinin türü, imtiyazlar, devir sınırlamaları, yönetim kurulu yapısı, genel kurulun çağrısı ve oy hakları gibi temel kayıtları içerir.

İlk yönetim kurulu üyeleri de esas sözleşmeyle atanır.

Anonim şirket hükümleri büyük ölçüde emredici nitelikte kurulduğundan, esas sözleşme kanundan ancak kanunun açıkça izin verdiği ölçüde sapabilir.

Bu nokta, anonim şirketin sözleşme serbestisiyle değil, sermaye piyasasına ve üçüncü kişi güvenine elverişli kurumsal bir disiplinle işlediğini gösterir.

Sermaye taahhüdünün içeriği de sıkı kurallara bağlanmıştır.

Ayni sermaye olarak ancak devredilebilen, nakden değerlendirilebilen ve üzerinde sınırlı ayni hak, haciz veya tedbir bulunmayan malvarlığı unsurları konulabilir; fikri mülkiyet hakları ve sanal ortamlar buna dahil olabilir.

Buna karşılık hizmet edimleri, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar anonim şirkete sermaye yapılamaz.

Ayni sermayeye ve kuruluşta devralınacak işletme ya da ayınlara mahkemece atanan bilirkişiler değer biçer.

Nakden taahhüt edilen payların bir kısmı tescilden önce, kalanı tescili izleyen belirli süre içinde ödenir; çıkarma primlerinin tamamı ise tescilden önce ödenmelidir.

Bu ödeme rejimi, pay sahibinin sınırlı sorumluluğunun karşılığında sermaye taahhüdünün gerçek ve izlenebilir olmasını sağlar.

Tescil, anonim şirket bakımından kurucu sonuç doğurur.

Şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır.

Tescilden önce şirket adına işlem yapanlar kural olarak şahsen ve müteselsilen sorumludur; ancak işlem ileride kurulacak şirket adına yapıldığının açıkça bildirilmesi ve şirketin tescilden sonra üç ay içinde bu taahhütleri kabul etmesi hâlinde sorumluluk şirkete geçer.

Kanuna aykırı kuruluşlarda şirketin yokluğuna veya butlanına karar verilmemesi de aynı kurumsal devamlılık fikrini gösterir.

Ağır aykırılık alacaklıların, pay sahiplerinin veya kamunun menfaatini önemli biçimde tehlikeye düşürüyorsa mahkemeden fesih istenebilir; mahkeme eksikliklerin giderilmesi için süre de verebilir.

Organ yapısında yönetim kurulu ve genel kurul birbirini tamamlayan iki temel merkezdir.

Yönetim kurulu şirketi yönetir ve temsil eder; üyelerin özen ve bağlılık yükümlülüğü, devredilemez görevleri ve temsil yetkisinin sınırları kanunda ayrıntılı düzenlenir.

Genel kurul ise pay sahiplerinin karar organı olarak esas sözleşme değişiklikleri, organların seçimi, finansal tabloların ve kâr dağıtımının kabulü, sona erme gibi temel konularda karar alır.

Pay sahipliği hakları paya bağlanır; oy, kâr payı, tasfiye payı, bilgi alma, inceleme ve genel kurula katılma gibi haklar şirketin sermaye düzeni içinde kullanılır.

Pay senetleri ve pay devri de bu düzenin dolaşım tarafını oluşturur.

Hamiline ve nama yazılı pay senetleri, ilmühaberler, intifa senetleri ve borçlanma senetleri farklı hükümlerle ele alınır.

Nama yazılı paylarda pay defteri, şirketle ilişkide kimin pay sahibi sayılacağını gösterir.

Kâr dağıtımında ise pay sahibi, kanun ve esas sözleşmeye göre dağıtılmasına karar verilmiş net dönem kârına payı oranında katılır.

Kâr payı ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir; kanuni ve isteğe bağlı yedek akçeler ayrılmadan dağıtılacak kâr payı belirlenemez.