Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Davayı ve Cezayı Düşüren Nedenler Konu Anlatımı

Davayı ve cezayı düşüren nedenler, ceza hukukunda yargılamanın veya infazın devamına engel olan kurumlardır.

Bu başlık, failin fiili işleyip işlemediği ya da suçun unsurlarının oluşup oluşmadığı sorunundan ayrıdır.

Suçun maddi ve manevi unsurları tamamlanmış olsa bile, kanun bazı hallerde kamu davasının açılmasını, sürdürülmesini veya kesinleşmiş cezanın infazını sona erdirir.

Bu nedenle konu öğrenilirken ilk ayrım dava aşaması ile infaz aşaması arasında kurulmalıdır.

Dava düşerse artık kamu davası yürütülemez; ceza düşerse mahkumiyet hükmüne bağlı infaz imkanı ortadan kalkar.

Bazı sonuçlar kişiye bağlıdır, bazıları ise müsadere, yargılama gideri, şahsi hak veya tazminat gibi yan alanları etkilemez.

Sanığın ölümü dava bakımından en açık düşme nedenidir.

Sanık ölürse kamu davasının düşürülmesine karar verilir; çünkü ceza sorumluluğu şahsidir ve ölen kişi hakkında mahkumiyet hükmü kurulmasının cezalandırma işlevi kalmaz.

Ancak bu sonuç, müsadereye tabi eşya ve maddi menfaatleri otomatik olarak serbest bırakmaz.

Eşyanın niteliği gereği müsadereye tabi olması veya suçtan elde edilen maddi menfaatin bulunması halinde davaya bu sınırlı yönüyle devam edilebilir ve müsadereye hükmolunabilir.

Hükümlünün ölümü ise artık infaz alanında sonuç doğurur.

Hapis ve henüz infaz edilmemiş adli para cezaları ortadan kalkar; buna karşılık ölümden önce kesinleşmiş müsadere ve yargılama giderlerine ilişkin hüküm infaz edilir.

Af kurumu genel af ve özel af olarak iki ayrı sonuç doğurur.

Genel af halinde kamu davası düşer ve hükmolunan cezalar bütün neticeleriyle birlikte ortadan kalkar.

Bu nedenle genel af, hem henüz hüküm kurulmamış dava aşamasını hem de hüküm kurulmuş ceza aşamasını etkileyebilen geniş bir kurumdur.

Özel af ise daha dar işler.

Hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmesine son verilebilir, infaz kurumunda çektirilecek süre kısaltılabilir ya da hapis cezası adli para cezasına çevrilebilir.

Fakat cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunlukları özel affa rağmen etkisini sürdürür.

Bu ayrım, genel affın cezanın sonuçlarını silen etkisi ile özel affın infaza yönelen etkisini birbirinden ayırır.

Dava zamanaşımı, kamu davasının belli süreler geçtikten sonra düşmesini ifade eder.

Süre, suç için kanunda öngörülen cezanın ağırlığına göre belirlenir: ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda otuz yıl, müebbet hapis gerektiren suçlarda yirmi beş yıl, yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda yirmi yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıl, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda sekiz yıl geçmesiyle kamu davası düşer.

Süre belirlenirken dosyadaki delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri ve cezanın kanundaki üst sınırı dikkate alınır; seçimlik cezada zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.

Dava zamanaşımında başlangıç anı suçun görünümüne göre değişir.

Tamamlanmış suçta süre suçun işlendiği günden, teşebbüste son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçta kesintinin gerçekleştiği günden, zincirleme suçta son suçun işlendiği günden başlar.

Çocuklara karşı üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda başlangıç, çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gündür.

On iki ile on beş yaş aralığında fiili işleyenler için sürelerin yarısı, on beş ile on sekiz yaş aralığında fiili işleyenler için üçte ikisi dikkate alınır.

Ayrıca TCK'nın İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yer alan ve yurt dışında işlenen bazı ağır suçlarda dava zamanaşımı uygulanmaz.

Dava zamanaşımı her zaman düz biçimde işlemez; durabilir veya kesilebilir.

Soruşturma ve kovuşturmanın izin, karar veya başka bir mercide çözülecek meseleye bağlı olduğu hallerde zamanaşımı, bu engel kalkıncaya kadar durur.

Kaçaklık kararında da karar kaldırılıncaya kadar aynı sonuç doğar.

Kesilme ise sürenin yeniden başlamasına yol açar.

Şüpheli veya sanığın savcı huzurunda ifadesinin alınması, sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi veya sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkumiyet kararı verilmesi kesilme nedenidir.

Birden fazla kesilme nedeni varsa süre son kesilme tarihinden itibaren yeniden işler; fakat kesilme halinde toplam süre, ilgili suç için belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir.

Ceza zamanaşımı, dava zamanaşımından farklı olarak kesinleşmiş cezanın infazını ilgilendirir.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası kırk yılda, müebbet hapis cezası otuz yılda, yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezası yirmi dört yılda, beş yıldan fazla hapis cezası yirmi yılda, beş yıla kadar hapis ve adli para cezası on yılda infaz edilemez hale gelir.

Çocuklar bakımından dava zamanaşımındaki indirim mantığı burada da uygulanır.

Türleri farklı cezaları içeren hükümlerde en ağır ceza için konulan süre esas alınır.

Ceza zamanaşımı hükmün kesinleştiği veya infazın kesintiye uğradığı günden başlar ve kalan ceza miktarına göre hesaplanır.

Cezaya bağlı hak yoksunlukları ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder.

Müsadere ve ceza zamanaşımının kesilmesi de ayrı değerlendirilmelidir.

Müsadereye ilişkin hüküm kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez.

Ceza zamanaşımını kesen nedenler ise infaza yöneliktir: mahkumiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna uygun tebligat yapılması veya bu amaçla hükümlünün yakalanması süreyi keser.

Ayrıca bir suçtan mahkum olan kişinin, üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi de ceza zamanaşımını keser.

Dava ve ceza zamanaşımı gün, ay ve yıl hesabıyla belirlenir; bir gün yirmi dört saat, bir ay otuz gün kabul edilir, yıl resmi takvime göre hesaplanır.

Zamanaşımı re'sen uygulanır ve ilgililer bundan vazgeçemez.

Şikayete bağlı suçlarda düşme sonucu, yetkili kişinin süresinde başvurup başvurmamasına bağlıdır.

Yetkili kişi, fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikayette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz; bu süre zamanaşımı süresini aşamaz.

Şikayet hakkı olanlardan birinin süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez.

Kanunda aksi yazılı olmadıkça, kovuşturma yapılabilmesi şikayete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür; hüküm kesinleştikten sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz.

İştirak halinde sanıklardan biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar, fakat vazgeçme onu kabul etmeyen sanığı etkilemez.

Vazgeçme sırasında şahsi haklardan da açıkça vazgeçilmişse hukuk mahkemesinde dava açılamaz.

Dava veya cezanın düşmesi, her yan sonucu silen mutlak bir temizleme etkisi doğurmaz.

Genel af, özel af ve şikayetten vazgeçme, daha önce müsadere edilmiş şeylerin veya ödenmiş adli para cezasının geri alınmasını gerektirmez.

Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez.

Cezanın düşmesi de şahsi haklara, tazminata ve yargılama giderlerine ilişkin hükümleri ortadan kaldırmaz; yalnız genel af halinde yargılama giderleri istenemez.