Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kanunun Zaman Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Ceza kanununun zaman bakımından uygulanması, ceza hukukunda kanunilik ilkesinin zaman eksenindeki görünümüdür.

Ceza Kanunu, kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemeyeceğini ve güvenlik tedbiri uygulanamayacağını belirtir; suç ve ceza içeren hükümler kıyasla genişletilemez.

Zaman bakımından uygulama kuralı bu temel ilkeyi somutlaştırır: bir kişinin davranışı hangi tarihte işlendi, o tarihte yürürlükte olan kanun ne diyordu, daha sonra çıkan kanun aynı davranışa nasıl bakıyor ve bu değişiklik fail bakımından ne sonuç doğuruyor?

Sorunun cevabı, yalnız cezanın miktarını değil, cezanın hiç uygulanıp uygulanmayacağını, güvenlik tedbirinin devam edip etmeyeceğini ve infaz aşamasında hangi hükmün esas alınacağını belirler.

İlk kural, suç olmayan fiilden dolayı ceza verilememesidir.

Fiil işlendiği anda yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmıyorsa, sonradan o fiili suç haline getiren bir düzenlemeye dayanılarak kişi cezalandırılamaz.

Bu kural geriye yürüme yasağının çekirdeğidir.

Örneğin bir davranış işlendiği tarihte Türk Ceza Kanunu bakımından suç olarak tanımlanmamışsa, daha sonra aynı davranışı suç sayan bir kanun yürürlüğe girse bile geçmişteki davranış için ceza veya güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Burada ölçüt failin yargılandığı tarih değil, fiilin işlendiği tarihtir.

Kanunun suç ve ceza yaratma gücü, geçmişte hukuken suç olmayan bir davranışı geriye dönük olarak cezalandırma yetkisi vermez.

İkinci kural, sonradan suç olmaktan çıkarma halidir.

Fiil işlendiği sırada suç sayılmış olabilir; fakat işlendikten sonra yürürlüğe giren kanun aynı fiili artık suç saymıyorsa, kişi bu fiilden dolayı cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Üstelik kanun bununla yetinmez: böyle bir ceza veya güvenlik tedbiri daha önce hükmolunmuşsa, infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.

Bu ifade önemlidir, çünkü sonuç yalnız yeni dosyalarla sınırlı değildir.

Artık suç sayılmayan fiile bağlanan ceza hukuku sonucu, infaz aşamasında veya mahkumiyetin kanuni sonuçlarında da devam ettirilmez.

Böylece kanun, suç olmaktan çıkarma iradesini geçmişteki olaylara fail lehine olacak şekilde yansıtır.

Üçüncü kural, lehe kanun uygulamasıdır.

Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklıysa, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.

Bu durumda fiil tamamen suç olmaktan çıkmamıştır; iki veya daha fazla kanun aynı fiile farklı sonuçlar bağlamaktadır.

Fark cezanın türünde, cezanın alt veya üst sınırında, güvenlik tedbirinin uygulanmasında ya da kanuni sonuca etki eden başka bir ceza hukuku hükmünde ortaya çıkabilir.

Hakim veya uygulayıcı, yalnız eski kanuna bağlı kalmaz; sonraki düzenleme fail bakımından daha elverişli ise onu esas alır.

Tersinden, sonraki düzenleme daha ağır sonuç doğuruyorsa geçmiş fiile uygulanamaz.

Mesela fiilin işlendiği tarihte daha hafif, sonradan yürürlüğe giren kanunda daha ağır ceza öngörülmüşse geçmiş olay bakımından ağır düzenleme geriye yürütülmez; sonradan gelen düzenleme cezayı hafifletiyorsa fail bu hafif sonuçtan yararlanır.

Lehe kanun değerlendirmesinde dikkat edilmesi gereken nokta, konunun sadece soyut bir tarih karşılaştırması olmamasıdır.

Önce fiilin işlendiği tarih belirlenir, sonra o tarihte yürürlükte olan hüküm ile sonradan yürürlüğe giren hüküm arasındaki fark saptanır, daha sonra bu farkın fail lehine mi aleyhine mi sonuç verdiği değerlendirilir.

Kanun, lehe olan hükmün uygulanacağını söylemekle kalmaz, onun infaz olunacağını da belirtir.

Bu nedenle hüküm verilmiş veya infaz aşamasına gelinmiş dosyalarda da lehe kanun meselesi sonuç doğurabilir.

Ancak bu sonuç, kanunun açıkça kurduğu çerçeve içinde kalır; suçun kanuni tanımı, ceza ve güvenlik tedbiri bakımından kanunilik ilkesi korunur.

Dördüncü kural, infaz rejimine ilişkin hükümlerin derhal uygulanmasıdır.

Kanun, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç olmak üzere infaz rejimine ilişkin hükümlerin derhal uygulanacağını kabul eder.

Bu ayrım, maddi ceza hükmü ile infaz rejimi hükmünün zaman bakımından aynı mantığa tabi olmadığını gösterir.

Suçun tanımı ve cezanın ağırlığı bakımından fail aleyhine geriye yürüme engeli ve lehe kanun kuralı öne çıkarken, infazın nasıl yürütüleceğine ilişkin hükümler kural olarak yürürlüğe girdikleri andan itibaren uygulanır.

Fakat kanun üç alanı bu derhal uygulama kuralının dışında tutmuştur: hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür.

Bu üç konuda derhal uygulama denilerek otomatik sonuç çıkarılamaz; çünkü madde metni bunları açıkça istisna olarak sayar.

Beşinci kural, geçici veya süreli kanunlara ilişkindir.

Normalde bir kanunun yürürlükten kalkması veya değişmesi, zaman bakımından uygulama tartışmasını lehe kanun yönünden gündeme getirebilir.

Fakat geçici veya süreli kanunlar için özel bir düzenleme vardır: bu kanunların yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş suçlar hakkında uygulanmasına devam edilir.

Böyle bir kanun, belirli bir dönem için yürürlükte kalmak üzere yapılmışsa, o dönemde işlenen fiiller bakımından sonradan sürenin bitmesi tek başına faili kanundan kurtarmaz.

Örneğin belirli bir zaman aralığında yürürlükte olan süreli bir ceza hükmü, o aralıkta işlenen fiiller için uygulanmaya devam eder; aksi halde süreli kanunların caydırıcı ve düzenleyici etkisi, yürürlük süresi bitince tamamen etkisiz hale gelirdi.

Kanun bu sonucu istemediği için geçici ve süreli kanunları ayrı bir kural altında düzenlemiştir.

Bu başlıkta sağlıklı muhakeme, dört basamaklı bir ayrımı doğru kurmaya bağlıdır.

Birinci basamakta fiil işlendiği tarihte suç değilse, sonradan suç haline getiren kanun geçmişe uygulanmaz.

İkinci basamakta fiil önce suç iken sonra suç olmaktan çıkmışsa, ceza ve güvenlik tedbiri uygulanmaz; varsa infaz ve kanuni sonuçlar kendiliğinden kalkar.