Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri Konu Anlatımı

Türk Ceza Kanununun yaptırım sistemi, suç karşılığında uygulanacak sonuçları cezalar ve güvenlik tedbirleri olarak iki ana eksende düzenler.

Cezalar, suç işleyen kişi hakkında doğrudan yaptırım niteliği taşır ve hapis ile adlî para cezası olarak ikiye ayrılır.

Güvenlik tedbirleri ise belirli tehlikelilik durumlarını, suçtan elde edilen veya suçta kullanılan değerleri, bazı hakların kullanımını ve özel fail gruplarını hedef alan sonuçlardır.

Bu iki alan birlikte, ceza hukukunun yalnız cezalandırma değil, toplumsal koruma ve hukuki sonuçları düzenleme işlevini de gösterir.

Hapis cezaları üç türdür: ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve süreli hapis.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası hükümlünün hayatı boyunca devam eder ve kanun ile Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikte belirtilen sıkı güvenlik rejimine göre çektirilir.

Müebbet hapis cezası da hükümlünün hayatı boyunca devam eder.

Süreli hapis cezası ise kanunda aksi belirtilmedikçe bir aydan az ve yirmi yıldan fazla olamaz.

Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezası sayılır.

Bu ayrım, hapis yaptırımının hem süresi hem de infaz rejimi bakımından farklı sonuçlar doğurmasını sağlar.

Kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar, yaptırımın kişiselleştirilmesi bakımından önemlidir.

Kanun, suçlunun kişiliğini, sosyal ve ekonomik durumunu, yargılama sürecindeki pişmanlığını ve suçun işleniş özelliklerini dikkate alarak kısa süreli hapis cezasının bazı yaptırımlara çevrilebileceğini kabul eder.

Bu yaptırımlar arasında adlî para cezası, mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade, eski hâle getirme ya da tazmin yoluyla giderilmesi, en az iki yıl süreyle meslek veya sanat edinmeyi sağlayacak bir eğitim kurumuna devam etme, belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma, ehliyet ve ruhsat belgelerinin geri alınması ya da gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı bir işte çalıştırılma bulunur.

Seçenek yaptırımların uygulanması sınırsız değildir.

Suç tanımında hapis cezası ile adlî para cezası seçenek olarak düzenlenmiş ve hâkim hapis cezasına hükmetmişse, bu hapis artık adlî para cezasına çevrilmez.

Daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla otuz gün ve daha az hapis cezaları ile fiili işlediği tarihte on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerin bir yıl veya daha az hapis cezaları seçenek yaptırımlardan birine çevrilir.

Taksirli suçlarda hapis cezası uzun süreli olsa bile, bilinçli taksir hariç olmak üzere, koşulları varsa adlî para cezasına çevrilebilir.

Hüküm kesinleştikten sonra seçenek tedbirin gerekleri yerine getirilmezse infaz hâkimliği hapis cezasının infazına karar verebilir; hükümlünün elinde olmayan nedenlerle tedbir yerine getirilemiyorsa tedbir değiştirilebilir.

Hapis cezasının ertelenmesi de yaptırımın bireyselleştirilmesine hizmet eder.

İşlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir; bu üst sınır, fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişiler bakımından üç yıldır.

Erteleme için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması ve yargılama sürecindeki pişmanlığı nedeniyle tekrar suç işlemeyeceği konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir.

Erteleme, zararın giderilmesi koşuluna bağlanabilir ve cezası ertelenen hükümlü hakkında bir yıldan az, üç yıldan fazla olmamak üzere denetim süresi belirlenir.

Denetim süresi iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır; kasıtlı suç işlenmesi veya yükümlülüklere uymamakta ısrar edilmesi hâlinde ertelenen ceza infaz kurumunda çektirilebilir.

Adlî para cezası, gün esaslı bir yaptırımdır.

Kanun, beş günden az ve aksi belirtilmedikçe yedi yüz otuz günden fazla olmamak üzere belirlenen tam gün sayısının, bir gün karşılığı olarak takdir edilen miktarla çarpılması suretiyle hesaplanan meblağın Devlet Hazinesine ödenmesini öngörür.

Bir gün karşılığı miktar, kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri gözetilerek en az yüz ve en fazla beş yüz Türk Lirası arasında belirlenir.

Kararda hem gün sayısı hem de bir gün karşılığı miktar ayrı gösterilir.

Hâkim ödeme için bir yılı aşmayan süre tanıyabilir veya taksitlendirme yapabilir; taksit süresi iki yılı geçemez ve taksit sayısı dörtten az olamaz.

Güvenlik tedbirleri cezadan farklı işlevler taşır.

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, kasten işlenen suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kamu görevi, seçme ve seçilme ehliyeti, velayet ve vesayet hizmetleri, bazı tüzel kişiliklerde yöneticilik veya denetçilik ve izne tabi meslek ya da sanatın icrası gibi alanlarda hak yoksunluğu doğurur.

Hak ve yetkinin kötüye kullanılması suretiyle suç işlenmişse, cezanın infazından sonra da belirli süreyle yasaklama uygulanabilir.

Taksirli suçlarda belirli meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık varsa, üç aydan üç yıla kadar meslek icrasının yasaklanmasına veya sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir.

Müsadere, suçla bağlantılı eşya ve kazançlara yönelen güvenlik tedbiridir.

Eşya müsaderesinde, iyi niyetli üçüncü kişilere ait olmamak koşuluyla, kasıtlı suçun işlenmesinde kullanılan, suçun işlenmesine tahsis edilen veya suçtan meydana gelen eşya müsadere edilir.

Suçta kullanılmak üzere hazırlanan eşya kamu güvenliği, kamu sağlığı veya genel ahlak açısından tehlikeliyse müsadere edilir.

Kazanç müsaderesi ise suçun işlenmesiyle elde edilen, suçun konusunu oluşturan veya suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatleri ve bunların dönüştürülmesiyle ortaya çıkan ekonomik kazançları kapsar.

Maddi menfaat mağdura iade edilemiyorsa müsadere kararı verilebilir.

Çocuklara özgü güvenlik tedbirlerinin türü ve uygulanma biçimi ilgili kanuna bırakılmıştır.

Akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirlerinde ise fiili işlediği sırada akıl hastası olan kişi hakkında koruma ve tedavi amaçlı tedbire hükmedilir; bu kişiler yüksek güvenlikli sağlık kurumlarında koruma ve tedavi altına alınır.

Toplum açısından tehlikeliliğin ortadan kalktığı veya önemli ölçüde azaldığı sağlık kurulu raporuyla belirtilirse infaz hâkimi kararıyla serbest bırakılmaları mümkündür.

Alkol veya uyuşturucu madde bağımlısı suçlular hakkında da bağımlılara özgü sağlık kuruluşunda tedavi tedbiri uygulanabilir.

Tekerrür, önceki suçtan verilen hüküm kesinleştikten sonra yeni suç işlenmesi hâlinde uygulanır; cezanın infaz edilmiş olması gerekmez.

Önceki mahkûmiyetin ağırlığına göre belirli süreler geçtikten sonra işlenen suçlarda tekerrür uygulanmaz.

Tekerrür hâlinde seçimlik olarak hapis ve adlî para cezası öngörülmüşse hapis cezasına hükmolunur, ceza mükerrirlere özgü infaz rejimine göre çektirilir ve cezanın infazından sonra denetimli serbestlik tedbiri uygulanır.

On sekiz yaşından küçüklerin işlediği suçlar tekerrüre esas alınmaz.

Hapis cezasına mahkûm edilen yabancı bakımından ise cezanın infaz süreci tamamlandıktan veya ilgili infaz aşamasına gelindikten sonra durum sınır dışı işlemleri yönünden İçişleri Bakanlığına bildirilir.