Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Meşru Savunma Konu Anlatımı

Meşru savunma, ceza hukukunda kişinin bir hakkı haksız saldırıya karşı korurken işlediği fiilin cezalandırılmamasını sağlayan temel kurumlardan biridir.

Türk Ceza Kanunu bu kurumu, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler arasında düzenler ve şartları gerçekleştiğinde faile ceza verilmeyeceğini belirtir.

Bu sonuç, savunmanın özel bir izin alanı olmasından kaynaklanır: hukuk düzeni, haksız saldırının devam ettiği veya kesin biçimde ortaya çıkmak üzere olduğu anda hakkın korunması için zorunlu ve ölçülü tepkiyi cezalandırmaz.

Meşru savunmanın ilk unsuru bir hakka yönelen haksız saldırıdır.

Kanun yalnız failin kendi hakkını değil, başkasına ait hakkı da koruma kapsamına alır.

Bu nedenle meşru savunma yalnız kişinin kendisini savunmasından ibaret değildir; bir başkasının beden bütünlüğüne, özgürlüğüne veya başka bir hakkına yönelen saldırıyı defetmek için yapılan davranış da diğer koşulları taşıyorsa aynı hükümden yararlanır.

Ancak saldırının haksız olması gerekir.

Hukuk düzeninin izin verdiği bir davranışa karşı, sırf kişi rahatsız oldu diye meşru savunma ileri sürülemez.

Zaman bağı meşru savunmanın sınırını belirler.

Saldırı ya başlamış olmalı ya da başlaması veya yeniden ortaya çıkması somut olayda kesin denebilecek ölçüde yakın görünmelidir.

Bu ifade, savunmayı belirsiz gelecekteki ihtimallerden ve geçmişte kalmış olaylardan ayırır.

Henüz somutlaşmamış uzak bir risk, kişinin saldırganı önceden cezalandırmasına imkân vermez.

Buna karşılık saldırının başlaması kesin hâle gelmişse savunmanın illa ilk darbenin gerçekleşmesini beklemesi gerekmez.

Aynı şekilde saldırı görünüşte durmuş olsa bile tekrarının muhakkak olduğu durumda savunma bağlantısı devam edebilir.

Savunmanın amacı saldırıyı defetmektir.

Bu nedenle meşru savunmada fiil, saldırganı cezalandırmaya, intikam almaya veya üstünlük kurmaya değil, haksız saldırıyı o anda etkisiz kılmaya yönelmelidir.

Kanun bu noktada savunmanın zorunluluğunu vurgular.

Saldırı sona ermiş ve artık korunacak güncel bir tehlike kalmamışsa yapılan karşılık savunma niteliğini kaybeder.

Fakat değerlendirme olay anındaki şartlarla yapılır; sonradan sakin biçimde tasarlanabilecek seçenekler, saldırının yarattığı gerçek zamanlı baskıyı tümüyle yok sayamaz.

Orantı, meşru savunmanın en önemli denetim ölçüsüdür.

Kanunun aradığı denge, savunma tepkisinin saldırının yarattığı baskıyı aşmamasıdır.

Orantı yalnız kullanılan araçların türünü kıyaslamaktan ibaret değildir.

Saldırının yöneldiği hak, saldırının ağırlığı, savunmanın saldırıyı durdurmak için gerekli olup olmadığı, tarafların içinde bulunduğu somut koşullar ve savunma fiilinin sonucu birlikte değerlendirilir.

Bir savunma davranışı saldırıyı durdurmak için gerekli sınırı aşarsa, artık meşru savunmanın tam koruması içinde kalmayabilir.

Meşru savunmanın bütün şartları gerçekleştiğinde sonuç nettir: faile ceza verilmez.

Bu, fiilin kanuni tanıma hiç uymadığı anlamına gelmez; davranış dış görünüşü itibarıyla bir suç tipine benzeyebilir.

Fakat haksız saldırıya karşı zorunlu ve orantılı savunma olarak gerçekleştiği için ceza sorumluluğu doğmaz.

Meşru savunmanın hukuki etkisi bu nedenle olayın yalnız sonucuna değil, saldırı ve savunma arasındaki bütün bağa bakılarak belirlenir.

Sınırın aşılması, meşru savunmanın uygulamada en hassas alanıdır.

Türk Ceza Kanunu, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa taksirli suç için öngörülen cezanın altıda birinden üçte birine kadar indirilerek uygulanacağını düzenler.

Bu hüküm yalnız meşru savunmaya özgü değildir; ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerin genel sınır aşımı kuralıdır.

Burada savunma sebebi tümüyle yok değildir, fakat kişi ölçüyü kusurlu biçimde aşmıştır.

Kast olmaksızın aşma şartı, bilinçli ve istenen aşırılığı bu indirimli rejimin dışında bırakır.

Meşru savunmada kanun ayrıca daha özel bir cezasızlık nedeni kabul eder.

Savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

Bu düzenleme, haksız saldırı altındaki kişinin psikolojik durumunu dikkate alır.

Saldırının doğurduğu ani baskı, korku ve telaş, savunmanın ölçüsünü olay anında sağlıklı biçimde kurmayı güçleştirebilir.

Ancak bu hüküm, her sınır aşımını cezasız bırakmaz; heyecan, korku veya telaşın mazur görülebilir olması gerekir.

Böylece kanun hem saldırıya uğrayan kişinin gerçek durumunu gözetir hem de savunma kurumunun ölçüsüz şiddet için genel bir mazerete dönüşmesini engeller.

Sınır aşımı incelenirken önce tam meşru savunma şartlarının bulunup bulunmadığı ayrılmalıdır.

Saldırı hiç yoksa veya savunma saldırıyla bağlantısını kaybetmişse mesele sınır aşımı değil, savunma nedeninin yokluğu olur.

Buna karşılık saldırı mevcutken kişi paniğin etkisiyle gerekli ölçüyü aşmışsa m.27 devreye girebilir.

Bu ayrım sınav sorularında belirleyicidir: haksız saldırı, güncellik, zorunluluk ve orantı sırayla kontrol edilir; yalnız son halkada sorun varsa sınırın aşılması tartışılır.

Böyle bir okuma, meşru savunmayı hem saldırı altındaki kişiyi koruyan hem de saldırı sona erdikten sonra cezalandırıcı karşılığı dışarıda bırakan dengeli bir kurum hâline getirir.

Meşru savunma ile zorunluluk hâli arasında da belirgin bir fark vardır.