Hâkim-Savcı Ceza Hukuku İştirak Konu Anlatımı

Suça iştirak, bir suçun tek kişi tarafından değil, birden fazla kişinin katkısıyla işlendiği hâllerde sorumluluğun nasıl kurulacağını gösterir.

Türk Ceza Kanunu bu alanda katılan kişileri tek bir torba kategori içinde toplamaz; katkının niteliğine göre faillik, azmettirme ve yardım etme ayrımı yapar.

Bu ayrım, suçun icrasına hâkim olan kişiyle suç fikrini oluşturan veya icrayı kolaylaştıran kişinin aynı biçimde değerlendirilmemesi için gereklidir.

İştirak hükümlerinin ortak zemini, en azından kasten işlenen ve hukuk düzenince meşru görülmeyen bir fiile katılma düşüncesidir.

Faillik, suçun kanuni tanımında yer alan fiilin gerçekleştirilmesine doğrudan katılmayı ifade eder.

Birden fazla kişi suçun icra hareketlerini birlikte gerçekleştirirse, her biri fail olarak sorumlu olur.

Burada önemli olan, kişilerin suçun kanuni tanımındaki fiile ortak icra katkısı sunmasıdır.

Suçun dış çevresinde kalan, yalnız kolaylaştırıcı veya destekleyici davranışlar faillik yerine yardım etme kapsamında değerlendirilebilir.

Kanun ayrıca başkasını araç olarak kullanan kişiyi de fail sayar.

Bu durumda görünen hareketi araç kişi yapar, fakat fiilin gerçek hâkimiyeti arka plandaki kişidedir.

Araç olarak kullanmada kusur yeteneği olmayan kişilerin kullanılması kanun tarafından daha ağır karşılanır.

Kusur yeteneği olmayan birini suçun işlenmesinde araç olarak kullanan kişinin cezası üçte birden yarısına kadar artırılır.

Bu artırım, araç kişinin ceza sorumluluğu kurulamayan veya sınırlı olan durumunun arka plandaki kişi tarafından kullanılmasına dayanır.

Böylece kanun, fiili bizzat icra etmeyen fakat icrayı başkası üzerinden yöneten kişiyi fail olarak sorumlu tutar.

Azmettirme, başkasını suç işlemeye yöneltme hâlidir.

Başkasını suç işlemeye azmettiren kişi, işlenen suçun cezası ile cezalandırılır.

Azmettirenin sorumluluğunun fail cezasına bağlanması, suç kararının oluşumundaki belirleyici rolünden kaynaklanır.

Üstsoy ve altsoy ilişkisinden doğan nüfuz kullanılmak suretiyle azmettirme hâlinde azmettirenin cezası üçte birden yarısına kadar artırılır.

Çocukların suça azmettirilmesinde bu artırım için ayrıca üstsoy-altsoy ilişkisi aranmaz.

Kanun, azmettirenin belli olmaması hâlinde kimliğinin ortaya çıkmasını sağlayan fail veya diğer suç ortağı lehine ağır cezalar bakımından daha düşük hapis aralıkları, diğer hâllerde de üçte bir oranında indirim imkânı tanır.

Yardım etme, suçun icrasına fail veya azmettiren düzeyinde katılmayan fakat suçun işlenmesine destek sağlayan katkıları kapsar.

Kanun yardım etme hâllerini somut biçimde sayar.

Kişi suç işlemeye teşvik eder, suç işleme kararını kuvvetlendirir veya fiilin işlenmesinden sonra yardımda bulunacağını vaat ederse yardım eden sıfatıyla sorumlu olur.

Suçun nasıl işleneceği konusunda yol göstermek veya fiilin işlenmesinde kullanılan araçları sağlamak da yardım etmedir.

Suçun işlenmesinden önce veya işlenmesi sırasında yardımda bulunarak icrasını kolaylaştırmak da aynı kapsamdadır.

Yardım edenin cezası, faillik ve azmettirmeye göre daha hafiftir.

İşlenen suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa yardım edene on beş yıldan yirmi yıla kadar, müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on yıldan on beş yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer hâllerde ceza yarı oranında indirilir; ancak bu durumda verilecek ceza sekiz yılı geçemez.

Bu düzenleme, yardım edenin suçun gerçekleşmesine katkısını cezalandırırken katkının icra hâkimiyetinden daha sınırlı olduğunu kabul eder.

Bağlılık kuralı, iştirak sorumluluğunu ortak fiile bağlayan temel ilkedir.

Bağlılık kuralı bakımından aranan temel zemin, ortada kasıtlı ve hukuka aykırı bir ana fiilin bulunmasıdır.

Suçun işlenişine iştirak eden her kişi, diğerinin cezalandırılmasını önleyen kişisel nedenler dikkate alınmaksızın kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır.

Bu nedenle bir suç ortağının yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya başka kişisel nedenle cezalandırılamaması diğer ortakların sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Her katılımcının kusur durumu ayrıca değerlendirilir.

Bu yaklaşım, iştirak ilişkisinin başkasının cezalandırılabilirliğine değil, ortak fiile yapılan kişisel katkıya dayandığını gösterir.

Sınav sorularında önce ana fiilin hukuka aykırı ve kasten işlenmiş olup olmadığı, sonra kişinin katkısının faillik, azmettirme veya yardım etme kategorilerinden hangisine uyduğu araştırılmalıdır.

Böyle yapılmadığında, örneğin yalnız suç kararını güçlendiren kişi fail gibi; icraya ortak hâkimiyet kuran kişi de yardım eden gibi yanlış sınıflandırılabilir.

Özgü suçlarda bağlılık kuralı özel bir sınır kazanır.

Ancak belirli bir faillik niteliğini taşıyan kişinin işleyebileceği suçlarda, bu niteliğe sahip olmayan kişiler fail olamaz.

Buna rağmen suça katkıları varsa azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulurlar.

Böylece kanun, özgü suçun özel fail niteliğini korurken dışarıdan katkı sağlayan kişilerin tümüyle sorumluluk dışı kalmasını da engeller.

Ayrıca iştirak sorumluluğunun doğması için iştirak edilen suçun en azından teşebbüs aşamasına varması gerekir; henüz icraya başlanmamış bir suç düşüncesine katılmak, bu hükümler bakımından yeterli değildir.

İştirak hâlinde gönüllü vazgeçme de bireysel sonuç doğurur.