Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kanunilik İlkesi Konu Anlatımı

Kanunilik ilkesi, Türk Ceza Kanununun genel hükümler bölümünde ceza hukukunun başlangıç kuralı gibi durur: cezalandırma, ancak kanunun açıkça izin verdiği yerde mümkündür.

Kanunun amacını açıklayan ilk madde, ceza hukukunun kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzeni ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını, çevreyi ve toplum barışını koruma işlevini belirtir.

Ancak bu koruma amacı sınırsız bir cezalandırma yetkisi vermez.

Tam tersine, suçlar ile ceza ve güvenlik tedbirlerinin türleri kanunda düzenlenerek bu yetki belirli bir hukuk çerçevesine bağlanır.

Kanunilik ilkesi bu çerçevenin en sert sınırıdır; ceza hukuku, yararlı görülen her müdahaleyi değil, kanunda açıkça kurulmuş müdahaleyi tanır.

İlkenin ilk sonucu suçta kanuniliktir.

Bir davranış toplumsal açıdan rahatsız edici, ahlaken kınanabilir ya da idari düzende sakıncalı görülebilir; fakat kanun o davranışı açıkça suç saymıyorsa ceza mahkemesi o fiilden dolayı ceza veremez ve güvenlik tedbiri uygulayamaz.

Buradaki “açıkça suç sayma” vurgusu önemlidir, çünkü ceza sorumluluğu kişiye ağır sonuçlar bağlar.

Suç tanımı kanunda bulunmadığında, hâkimin benzer bir suça bakarak boşluğu doldurması veya kanunun amacından hareketle yeni bir suç alanı oluşturması mümkün değildir.

Örneğin kanunda belirli bir hareket hırsızlık, dolandırıcılık veya güveni kötüye kullanma unsurlarından birine girmiyorsa, yalnızca haksız yarar sağlandığı düşüncesiyle yeni bir ceza sorumluluğu kurulamaz.

Haksızlık hissi tek başına suç yaratmaz; suç, kanuni tanımın unsurlarıyla kurulur.

İlkenin ikinci sonucu cezada kanuniliktir.

Kanun bir fiili suç saymış olsa bile, mahkeme kanunda yazılı ceza ve güvenlik tedbirlerinden başka bir yaptırım seçemez.

Türk Ceza Kanununda suç karşılığında uygulanan cezalar hapis ve adli para cezası olarak düzenlenir; güvenlik tedbirleri de kanunun ilgili hükümlerinde gösterilir.

Bu nedenle yaptırımın türü, süresi, artırılması, eksiltilmesi veya değiştirilmesi kanuni dayanak ister.

Cezanın belirlenmesine ilişkin hüküm de aynı düşünceyi tamamlar: kanunda açıkça yazılmış olmadıkça cezalar artırılamaz, eksiltilemez ve değiştirilemez.

Hâkim somut olayda suçun işleniş biçimini, kullanılan araçları, zaman ve yeri, meydana gelen zarar veya tehlikeyi, kusurun ağırlığını, amaç ve saiki değerlendirerek temel cezayı belirler; fakat bunu işlenen suçun kanuni tanımında öngörülen alt ve üst sınırlar içinde yapar.

Takdir yetkisi kanunun yerine geçmez, kanunun çizdiği alan içinde kullanılır.

Kanunilik ilkesinin idareye bakan yönü, idarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamamasıdır.

Yönetmelik, tebliğ veya benzeri düzenleyici işlemler bazı davranış kuralları koyabilir; fakat ceza hukuku bakımından suç ve ceza yaratma gücü kanuna aittir.

Bu ayrım, özellikle ceza içeren alanlarda normun kaynağını doğru okumayı gerektirir.

İdari düzenleme bir kanunun uygulanmasını ayrıntılandırabilir, fakat kanunda bulunmayan bir suç tipini kendi başına meydana getiremez.

Bu yüzden bir yargılama sırasında önce fiilin hangi kanuni suç tanımına bağlandığı, sonra bu tanımın hangi ceza veya güvenlik tedbirini öngördüğü aranır.

Kıyas yasağı, kanunilik ilkesinin uygulamadaki en belirgin sınırlarından biridir.

Kanun, suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında kıyas yapılamayacağını söyler; ayrıca bu hükümlerin kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanmasını da yasaklar.

Kıyas, kanunda düzenlenen bir duruma benzeyen fakat kanunun açık metnine girmeyen başka bir durumu aynı hükme sokma çabasıdır.

Ceza hukukunda bu yöntem sanık aleyhine yeni sorumluluk doğurabileceği için kapatılmıştır.

Buna karşılık hâkim kanun metnini anlamak ve somut olaya uygulamak zorundadır; burada yapılabilecek yorum, kanuni sınırları açıklayan yorumdur.

Yasaklanan şey, yorum adı altında kanunun açıkça kapsamadığı fiilleri suç kapsamına taşımaktır.

Kanunilik ilkesi zaman bakımından uygulama kuralıyla birlikte düşünülmelidir.

Fiil işlendiği sırada yürürlükte bulunan kanuna göre suç değilse, sonradan suç haline getirilse bile kişiye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Tersi durumda, fiil işlendikten sonra yürürlüğe giren kanun artık o fiili suç saymıyorsa kişi cezalandırılamaz; verilmiş ceza veya güvenlik tedbiri varsa infazı ve kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar.

Suçun işlendiği zamandaki kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanun farklı hükümler taşıyorsa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.

Böylece kanunilik yalnız “kanun var mı” sorusunu değil, “hangi zamandaki kanun uygulanacak” sorusunu da yönetir.

Bu ilkenin özel ceza kanunlarıyla ilişkisi de önem taşır.

Türk Ceza Kanununun genel hükümleri, özel ceza kanunları ve ceza içeren diğer kanunlardaki suçlar hakkında da uygulanır.

Dolayısıyla kanunilik, yalnız Türk Ceza Kanunundaki suç tipleriyle sınırlı bir okuma ilkesi değildir; ceza yaptırımı taşıyan özel kanun hükümlerinde de suçun kanuni dayanağı, yaptırımın kanuni dayanağı, kıyas yasağı ve lehe kanun mantığı gözetilir.

Bir özel kanunda suç ve ceza düzenlenirken veya uygulanırken de idari işlemle suç yaratma yasağı ve kanunda yazılı olmayan yaptırım uygulamama kuralı etkisini korur.

Kanunilik ilkesini doğru uygulamak için benzer görünen üç şeyi ayırmak gerekir.

Birincisi, kanunun açık suç tanımıdır; cezalandırmanın başlangıç noktası budur.