Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Hukuka Aykırılık Unsuru Konu Anlatımı

Hukuka aykırılık unsuru, ceza hukukunda kanuni tanıma uyan bir davranışın hukuk düzeni tarafından haksız sayılıp sayılmayacağını belirler.

Bir fiilin maddi ve manevi unsurları gerçekleşmiş görünse bile, kanun bazı durumlarda bu fiilin cezalandırılmamasını kabul eder.

TCK bu alanı kanunun hükmü, amirin emri, meşru savunma, zorunluluk hali, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası ve sınırın aşılması hükümleriyle düzenler.

Bu kurumların ortak yönü, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler arasında yer almalarıdır; fakat her birinin şartları ve sonuçları farklıdır.

Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmemesi, hukuk düzeninin kendi izin verdiği veya emrettiği davranışı aynı anda cezalandıramayacağı düşüncesine dayanır.

Kişi kanunun verdiği bir yetkiyi kullanıyor veya kanunun yüklediği bir görevi yerine getiriyorsa, fiilin dış görünüşü bazı suç tiplerine benzese bile cezalandırma sonucu doğmaz.

Bu düzenleme özellikle kamu görevi, yasal yetki kullanımı ve kanundan kaynaklanan müdahaleler bakımından önem taşır.

Ancak bu sonuç, her görevin sınırsız olduğu anlamına gelmez; davranışın gerçekten kanunun hükmü içinde kalması gerekir.

Amirin emri bakımından TCK daha ayrıntılı bir denge kurar.

Yetkili bir merciden verilmiş ve yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan emri uygulayan sorumlu olmaz.

Buna karşılık konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilemez; yerine getiren de emri veren de sorumlu olur.

Bu ayrım, hiyerarşik görev düzeninin ceza sorumluluğunu otomatik biçimde ortadan kaldırmadığını gösterir.

Ayrıca emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesinin kanun tarafından engellendiği hallerde, yerine getirmeden emri veren sorumlu olur.

Böylece kanun, görev emrine itaat ile açık suç emrine direnme arasındaki sınırı belirler.

Meşru savunma, haksız saldırıya karşı koruma kurumudur.

Kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olan haksız saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlediği fiillerden dolayı faile ceza verilmez.

Bu tanımda saldırının haksızlığı, saldırının mevcut veya muhakkak oluşu, savunmanın zorunluluğu ve orantılılık birlikte aranır.

Meşru savunma yalnız kişinin kendi hakkını değil, başkasına ait hakkı da koruyabilir.

Bu yönüyle kurum, hukuk düzeninin haksız saldırı karşısında savunmayı belirli şartlarda meşru görmesidir.

Zorunluluk hali, saldırıdan değil ağır ve muhakkak tehlikeden hareket eder.

Kişi, kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik olup bilerek neden olmadığı, başka suretle korunma imkanı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğuyla hareket ederse ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı varsa faile ceza verilmez.

Meşru savunmada haksız saldırıya karşı savunma öne çıkarken, zorunluluk halinde kaçınılması gereken ağır tehlike ve korunma imkansızlığı belirleyicidir.

Her iki kurumda da orantı şartı bulunur; fakat hukuki zeminleri aynı değildir.

Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası da hukuka aykırılık değerlendirmesinde özel yer tutar.

Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez.

Bu hüküm, hukuk düzeninin tanıdığı bir hakkın kullanılmasının cezalandırma sebebi yapılamayacağını gösterir.

İlgilinin rızasında ise kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olarak açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez.

Bu nedenle rıza her durumda geçerli değildir; rızanın konusunun kişinin serbestçe tasarruf edebileceği bir hak olması ve fiilin açıklanan rıza çerçevesinde kalması gerekir.

Hukuka uygunluk veya sorumluluğu kaldıran nedenlerde sınırın aşılması, kanunun ayrıca düzenlediği bir ara alandır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılırsa ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için öngörülen ceza indirilerek hükmolunur.

Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan kaynaklanmışsa faile ceza verilmez.

Bu düzenleme, hukuka uygunluk nedeninin şartları ile insan davranışının olay anındaki gerilimi arasında farklılaştırılmış bir sonuç kurar.

Sınır bilinçli biçimde aşılmışsa başka, kast olmaksızın veya mazur görülebilecek ruh haliyle aşılmışsa başka sonuç doğabilir.

TCK'nın hata hükmü de hukuka aykırılık alanıyla temas eder.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği hususunda kaçınılmaz hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.