Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Kusurluluğu Etkileyen Nedenler Konu Anlatımı

Kusurluluğu etkileyen nedenler, ceza sorumluluğunun kişiye hangi ölçüde yüklenebileceğini belirleyen kurallardır.

Bir fiil kanuni tanıma uygun olabilir ve hukuka aykırılığı ortadan kaldıran bir neden bulunmayabilir; buna rağmen failin o fiil nedeniyle kişisel olarak kınanabilirliği tamamen kalkabilir ya da azalabilir.

Türk Ceza Kanunu bu nedenle ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler içinde hem hukuka uygunlukla bağlantılı kurumlara hem de kusurluluğu doğrudan etkileyen kişisel hâllere yer verir.

Bu başlıkta asıl mesele, kişinin davranışını hukukun beklediği biçimde yönlendirme ve fiilin anlamını kavrama gücünün somut olayda ne durumda olduğudur.

Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit, kusurluluğun baskı altında ortadan kalkmasına ilişkin açık bir örnektir.

Kanun, karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet ya da muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmeyeceğini düzenler.

Bu durumda kişi dıştan bakıldığında suç teşkil eden hareketi yapmış olabilir, fakat iradesi hukuken anlamlı bir tercih olarak değerlendirilemeyecek ölçüde baskı altındadır.

Kanun ayrıca böyle hâllerde cebir ve şiddet, korkutma veya tehdidi kullanan kişiyi suçun faili sayar.

Böylece sorumluluk, zorlanan kişiden çok zorlamayı kuran kişiye yönelir.

Haksız tahrik, kusurluluğu kaldırmaz; fakat cezayı azaltır.

Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişi bakımından kanun indirimli bir yaptırım öngörür.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis cezası yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası verilir; diğer hâllerde cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Bu düzenleme, haksız fiilin failde oluşturduğu yoğun psikolojik etkinin kınanabilirliği azalttığını kabul eder.

Ancak tahrikin haksız fiilden kaynaklanması ve hiddet ya da şiddetli elemle bağlantılı olması gerekir.

Hata hükümleri, kusurluluğun bilgi boyutunu düzenler.

Fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; buna rağmen taksirli sorumluluk hâli saklıdır.

Bu nedenle hata, kastı ortadan kaldırabilir, fakat kanun taksirli biçimi cezalandırıyorsa sorumluluk tamamen sona ermeyebilir.

Bir suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hâllerinin gerçekleştiği konusunda hataya düşen kişi hatasından yararlanır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi de bu hatadan yararlanır.

Ayrıca işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz hataya düşen kişi cezalandırılmaz.

Yaş küçüklüğü, algılama ve davranış yönlendirme yeteneğini yaş basamaklarına göre ele alır.

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; haklarında ceza kovuşturması yapılamaz, fakat çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

On iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış çocuklarda, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamama veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması hâlinde ceza sorumluluğu yoktur; bu yeteneklerin varlığı hâlinde ise cezalar belirli oran ve üst sınırlar içinde indirilir.

On beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış kişiler bakımından da ceza indirimli belirlenir ve kanun sonuç hapis cezaları için üst sınırlar koyar.

Akıl hastalığı, kusurluluğu etkileyen bir başka temel durumdur.

Akıl hastalığı nedeniyle işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez; ancak bu kişiler hakkında güvenlik tedbirine hükmolunur.

Bu derecede olmamakla birlikte davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış kişide ceza tamamen kalkmaz; ağırlaştırılmış müebbet yerine yirmi beş yıl, müebbet yerine yirmi yıl hapis cezası verilir, diğer hâllerde ceza altıda birden fazla olmamak üzere indirilebilir.

Ayrıca akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri uygulanır.

Böylece kanun, ceza ile tedbir arasındaki ayrımı kişinin kusur yeteneğine göre kurar.

Sağır ve dilsizlik de yaş küçüklüğüne benzer biçimde kademeli bir rejime bağlanmıştır.

Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler hakkında, on iki yaşını doldurmamış çocuklara ilişkin hükümler uygulanır.

On beş ile on sekiz yaş arasındaki sağır ve dilsizler için on iki ile on beş yaş arasındaki çocuklara ilişkin hükümler, on sekiz ile yirmi bir yaş arasındakiler için ise on beş ile on sekiz yaş arasındaki çocuklara ilişkin hükümler geçerlidir.

Bu düzenleme, iletişim ve gelişim özelliklerinin kusur yeteneği üzerindeki etkisini dikkate alır.

Geçici nedenler ile alkol veya uyuşturucu madde etkisi de kusurluluğu belirlerken önemlidir.

Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalan kişiye ceza verilmez.

Buna karşılık iradi olarak alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisinde suç işleyen kişi hakkında bu hüküm uygulanmaz.