Hâkim-Savcı Ceza Hukuku Zorunluluk Hâli Konu Anlatımı

Zorunluluk hâli, ceza hukukunda ağır ve muhakkak bir tehlike karşısında yapılan davranışın hangi şartlarda cezalandırılmayacağını gösterir.

Türk Ceza Kanunu, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakkı kurtarmak için hareket etmesini yeterli görmez; bu hareketin belirli koşullar altında yapılmasını arar.

Çünkü zorunluluk hâlinde çoğu zaman bir hakkı korumak için başka bir hukuki değere müdahale edilir.

Kanun bu müdahaleyi ancak tehlikenin niteliği, kaçınılmazlık ve orantı bakımından haklı görülebilecek sınırlar içinde cezasız bırakır.

İlk koşul, ağır ve muhakkak bir tehlikenin bulunmasıdır.

Ağır tehlike, korunmak istenen hakkı ciddi biçimde tehdit eden bir durumdur; muhakkak tehlike ise belirsiz, uzak veya varsayımsal bir ihtimalden daha güçlü bir kesinlik taşır.

Kişinin yalnız endişe duyması veya gelecekte bir risk doğabileceğini düşünmesi zorunluluk hâli için yeterli değildir.

Tehlike, somut olayda hemen ve gerçek bir baskı yaratmalıdır.

Bu baskının yöneldiği hak failin kendi hakkı olabileceği gibi, başka bir kişiye ait hak da olabilir.

Kanunun başkasını kurtarmayı açıkça kapsaması, zorunluluk hâlinin yalnız kişisel korunma değil, üçüncü kişinin hakkını koruma bakımından da uygulanabileceğini gösterir.

İkinci koşul, kişinin tehlikeye bilerek neden olmamış olmasıdır.

Bu şart, kendi bilinçli davranışıyla tehlikeyi meydana getiren kişinin sonradan bu tehlikeyi gerekçe göstererek başkasının hakkına müdahale etmesini sınırlamak içindir.

Kanun, tehlikenin ortaya çıkışındaki iradi katkıyı önemser.

Tehlikeyi bilerek yaratan kişi, meydana getirdiği baskı durumundan hukuki bir cezasızlık alanı çıkaramaz.

Buna karşılık tehlikenin kişinin iradesi dışında doğduğu veya kişi tarafından bilinçli olarak meydana getirilmediği durumlarda diğer şartlar incelenmeye devam eder.

Üçüncü koşul, başka suretle korunma olanağının bulunmamasıdır.

Zorunluluk hâli tali bir kurumdur; daha hafif, hukuka daha az müdahale eden veya hiç suç teşkil etmeyen gerçek bir korunma yolu varsa zorunluluk hâli oluşmaz.

Burada önemli olan, olay anında fiilen kullanılabilir korunma imkânıdır.

Sonradan soğukkanlı biçimde düşünülebilecek teorik ihtimaller, tehlikenin baskısı altında gerçekten mevcut olmayan yollar gibi kabul edilemez.

Fakat somut olayda uygulanabilir bir alternatif varsa, başkasının hukuk alanına müdahale eden fiil artık zorunlu sayılamaz.

Dördüncü koşul orantıdır.

Kanun, tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan araç arasında orantı bulunmasını ister.

Bu cümle, zorunluluk hâlinin sınırını belirler.

Ağır bir tehlike bile sınırsız müdahale hakkı vermez.

Kurtarılmak istenen değer, müdahale edilen değer, seçilen aracın etkisi ve fiilin doğurduğu sonuç birlikte değerlendirilir.

Tehlikeden kurtulma amacı ile kullanılan araç arasında açık bir ölçüsüzlük varsa, cezasızlık sonucuna ulaşılamaz.

Meşru savunma ile zorunluluk hâli birbirine benzeyen sonuçlar doğurabilir, çünkü her ikisinde de şartlar gerçekleştiğinde faile ceza verilmez.

Fakat dayandıkları olay farklıdır.

Meşru savunmada haksız bir saldırı vardır ve savunma bu saldırıyı defetmeye yönelir.

Zorunluluk hâlinde ise ağır ve muhakkak tehlike söz konusudur; bu tehlikenin mutlaka haksız bir insan saldırısından kaynaklanması gerekmez.

Bu yüzden meşru savunmada saldırı ile savunma arasındaki güncel ilişki öne çıkarken, zorunluluk hâlinde kaçınılmaz tehlike, başka korunma olanağının bulunmaması ve değerler arasındaki orantı belirleyici olur.

Zorunluluk hâlinin cezasızlık etkisi, bütün koşullar birlikte gerçekleştiğinde doğar.

Yalnız tehlikenin varlığı yeterli değildir; tehlikenin ağır ve muhakkak olması, kişinin buna bilerek neden olmaması, başka korunma imkânının bulunmaması ve seçilen fiilin ölçülü olması gerekir.

Koşullardan biri eksikse, tehlike altında hareket edilmiş olması fiili otomatik olarak ceza sorumluluğu dışında bırakmaz.

Bu yapı, hukuk düzeninin zor durumda kalmış kişiyi anlayan fakat başkasının hakkına ölçüsüz müdahaleyi serbest bırakmayan dengesini gösterir.

Türk Ceza Kanunu, organ veya doku ticareti bölümünde özel bir zorunluluk hükmüne de yer verir.

Organ veya doku satışı bakımından kanun, satışı yapan kişinin içine düştüğü sosyal ve ekonomik baskının yaptırıma yansıtılmasına izin verir; hâkim somut koşullara göre cezayı azaltabilir veya cezalandırmama sonucuna ulaşabilir.

Bu düzenleme genel zorunluluk hâlinin aynısı değildir; belirli bir suç tipi bakımından kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik baskının ceza sonucuna etkisini ayrıca düzenler.

Genel zorunluluk hâlinde tehlikenin ağırlığı, kaçınılmazlık ve orantı aranırken, bu özel hüküm organ veya doku satan kişinin somut yaşam koşullarının yaptırım üzerinde etkili olabileceğini kabul eder.

Bu özel düzenleme, yoksulluk veya çaresizlik iddiasını otomatik bir mazeret saymaz; değerlendirme kişinin gerçek yaşam koşullarıyla suçun konusu arasındaki bağ üzerinden yapılır.

Genel zorunluluk hâlinde dış dünyadan gelen ağır ve yakın tehlike aranırken, organ veya doku satışı düzenlemesinde sosyal-ekonomik sıkışmanın fail üzerindeki etkisi ceza belirleme aşamasında önem kazanır.

Bu yüzden iki hükmü aynı kalıba sokmak yanıltıcı olur.