Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Kesin Deliller Konu Anlatımı

Kesin deliller, medeni yargılamada hâkimin delilleri serbestçe değerlendirme yetkisinin kanun tarafından sınırlanabildiği alanı anlatır.

HMK, genel olarak kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini kabul eder.

Bu cümlenin içinde yer alan istisna fikri önemlidir; bazı deliller bakımından kanun, delilin ispat gücünü önceden belirler veya belirli hukuki işlemlerin ancak belirli delillerle ispatlanabileceğini öngörür.

Bu nedenle kesin deliller, tarafların ispat stratejisinde yalnız delil sunmak değil, doğru delil türünü doğru vakıaya bağlamak bakımından da belirleyicidir.

İkrar, kesin delil mantığının en temel görünümlerinden biridir.

Taraf veya vekil mahkeme huzurunda bir vakıayı kabul ettiğinde, o vakıa uyuşmazlık alanından çıkar ve ayrıca delille kanıtlanması beklenmez.

Burada ikrar, karşı tarafın ispat yükünü fiilen ortadan kaldırır; çünkü artık mahkemenin önünde taraflar arasında tartışmalı bir vakıa kalmamıştır.

Maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez.

Buna karşılık sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar tarafları bağlamaz.

Bu ayrım, yargılama içindeki bağlayıcı kabul ile uyuşmazlığı çözmeye dönük müzakere ortamındaki açıklamanın farklı değerlendirildiğini gösterir.

Senetle ispat zorunluluğu, kesin deliller alanında en geniş sonuç doğuran kurallardan biridir.

Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemler, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri kanunda gösterilen sınırı geçtiğinde senetle ispat olunur.

İşlemin değeri daha sonra ödeme veya borçtan kurtarma gibi nedenle sınırın altına düşse bile senetsiz ispat mümkün olmaz.

Bunun yanında senede karşı tanıkla ispat yasağı vardır: senede bağlı iddialara karşı, senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, miktar düşük olsa bile tanıkla ispatlanamaz.

Bu kurallar, yazılı delilin hukuki işlem alanındaki güvence işlevini korur.

Senetle ispat zorunluluğu mutlak değildir.

Kanun bazı hallerde tanık dinlenebileceğini kabul eder.

Yakın aile ilişkileri içindeki işlemler, işin niteliğine ve tarafların durumuna göre senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş işlemler, yangın, deniz kazası veya deprem gibi senet alınmasında imkansızlık ya da olağanüstü güçlük bulunan haller, irade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları, üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları ve senedin beklenmeyen olay veya zorlayıcı nedenle kaybolduğunu kuvvetlendiren delil veya emarelerin bulunması bu istisna alanını oluşturur.

Ayrıca delil başlangıcı varsa, senetle ispat zorunluluğu bulunan hallerde tanık dinlenebilir.

Delil başlangıcı, hukuki işlemi tamamen ispatlamaya yetmeyen, fakat onu muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişi veya temsilcisi tarafından verilmiş ya da gönderilmiş belgedir.

Resmî senetler ve ilamlar kesin delil alanında özel bir ağırlığa sahiptir.

Mahkeme kararları ve noter tarafından düzenleme biçiminde hazırlanan senetler, ancak sahtelikleri ortaya konduğunda kesin delil niteliğini yitirir.

İlgililerin beyanına dayanılarak noterlerin tasdik ettiği senetler ile yetkili memurların görevleri içinde usulüne uygun düzenlediği belgeler ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılır.

Bu ayrım, bazı belgelerde sahtelik ispatı aranırken, bazı belgelerde belgenin aksinin ispatlanmasına imkan tanındığını gösterir.

Mahkeme bu belgelerden biri hakkında şüphe uyandıran bir hal görürse ilgili daireden açıklama isteyebilir.

Adi senetler de belirli koşullarda kesin delil gücü kazanır.

Mahkeme huzurunda ikrar olunan veya mahkemece inkâr edenden çıktığı kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayılır.

Güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir.

Hâkim, delil olarak sunulan elektronik imzalı belgenin güvenli elektronik imza ile oluşturulup oluşturulmadığını kendiliğinden inceler.

İmza atamayanların mühür, alet veya parmak izi kullanarak yaptıkları hukuki işlemleri içeren belgelerin senet niteliği kazanması ise kanunda öngörülen noter düzenleme veya onay şartlarına bağlanmıştır.

Böylece belgenin şekli, onu kesin delil alanına sokan güvencenin parçası haline gelir.

Belgenin inkarı ve sahtelik iddiası kesin delil düzeninin diğer yüzüdür.

Bir taraf kendisi tarafından düzenlendiği iddia edilen belgedeki yazı veya imzayı inkar etmek istiyorsa sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi halde belge aleyhine delil olarak kullanılır.

Adi senette yazı veya imza inkar edildiğinde, bu konuda karar verilinceye kadar senet herhangi bir işleme esas alınamaz.

Resmî senetlerde ise yazı veya imzanın sahteliği ancak mahkeme kararıyla sabit olursa senet işleme esas alınamaz.

Sahtelik incelemesinde hâkim önce tarafı isticvap edebilir, huzurda yazı yazdırıp imza attırabilir ve delilleri değerlendirebilir; kesin kanaat oluşmazsa bilirkişi incelemesine başvurur.

Yemin de kesin delil düzeni içinde güçlü sonuçlar doğurur.