Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Mahkemelerin Kuruluşu Konu Anlatımı

Hukuk yargılamasında mahkemelerin kuruluşunu anlamanın ilk adımı, her mahkemenin aynı uyuşmazlığa bakabilecek serbest bir merci olmadığını görmektir.

HMK, mahkemelerin görevini kanuna bağlayarak yargılamanın hangi mahkeme türünde yürütüleceğini taraf iradesinden ayırır.

Görev kurallarının kamu düzeninden sayılması da bu tercihin sonucudur.

Kamu düzeni niteliği, yalnız tarafların itiraz hakkını değil, mahkemenin kendi görev alanını gözetme sorumluluğunu da ifade eder.

Bir davanın yanlış mahkemede açılması, davalının sessiz kalmasıyla düzelmez; tarafların açık veya örtülü anlaşması da görevsiz mahkemeyi görevli yapmaz.

Bu yapı, hukuk mahkemeleri arasındaki iş dağılımını usuli bir teknik ayrıntı olmaktan çıkarıp yargılamanın kanuni dayanağı hâline getirir.

HMK içindeki temel ayrım asliye hukuk mahkemesi ile sulh hukuk mahkemesi arasındadır.

Asliye hukuk mahkemesi, kanunda veya başka bir kanunda aksine düzenleme yoksa malvarlığı haklarına ilişkin davalara ve şahıs varlığına ilişkin davalara bakar.

Burada dava konusunun değer veya miktarı belirleyici ölçüt yapılmamıştır.

Bir uyuşmazlığın parasal büyüklüğü yüksek ya da düşük olabilir; asliye hukuk mahkemesinin genel görevli mahkeme olarak devreye girmesi, asıl olarak özel bir görev hükmünün bulunmamasına ve uyuşmazlığın hukuki niteliğine bağlıdır.

Kanun ayrıca başka dava ve işler bakımından da özel bir düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesini görevli kabul eder.

Bu nedenle asliye hukuk mahkemesi, hukuk yargısının genel görevli mahkemesi gibi çalışır, fakat bu genellik özel görev hükümlerinin araştırılmasını gereksiz kılmaz.

Sulh hukuk mahkemesinin kuruluş içindeki yeri daha sınırlı ve konuya bağlıdır.

HMK, dava konusunun değer veya tutarına bakmadan bazı uyuşmazlıkları sulh hukuk mahkemesine verir.

Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin özel hükümler saklı kalmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacaklar dâhil kira uyuşmazlıkları bu alandadır.

Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi davaları da sulh hukuk mahkemesinin görevine girer.

Taşınır ve taşınmaz mallarda yalnız zilyetliğin korunmasına yönelen davalar da aynı çerçevede değerlendirilir.

Bunlara ek olarak HMK veya başka kanunların sulh hukuk mahkemesini ya da sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği dava ve işler de bu mahkemede görülür.

Bu kuruluş mantığı, uyuşmazlığı önce adından değil konusundan okumayı gerektirir.

Bir dava dilekçesinde kullanılan ifade, mahkemenin görevini tek başına belirlemez.

Talep sonucu, ileri sürülen vakıalar ve istenen hukuki koruma birlikte değerlendirilir.

Örneğin uyuşmazlık kira ilişkisinden doğuyorsa davanın parasal değeri asliye hukuk mahkemesine geçiş için yeterli neden olmaz.

Buna karşılık özel olarak sulh hukuk mahkemesine bırakılmayan bir malvarlığı davasında genel görev asliye hukuk mahkemesindedir.

Ortaklığın giderilmesi veya yalnız zilyetliğin korunması gibi kanunun açıkça ayırdığı konularda ise genel görevli mahkemeye dönülmez.

Mahkemelerin kuruluşu bakımından görev ile yetkiyi ayırmak da önemlidir.

Görev, uyuşmazlığın hangi mahkeme türünde görüleceğini belirler; yetki ise görevli mahkemeler arasından yer bakımından hangisinin davaya bakacağını gösterir.

Bu ayrım karıştırıldığında dava yanlış yönde kurulabilir.

Görev kamu düzenine ilişkin olduğundan, usuli davranışlarla kazanılamayan veya kaybedilemeyen bir nitelik taşır.

Yetkide ise kesin olan ve kesin olmayan kurallar farklı sonuçlar doğurabilir.

Bu yüzden kuruluş bilgisinin pratik sonucu, önce görevli mahkeme türünü kanuni dayanakla belirlemek, sonra o mahkeme türü içinde yer bakımından doğru mahkemeye gitmektir.

Kuruluş çerçevesinin dava şartlarıyla bağlantısı da gözden kaçırılmamalıdır.

HMK mahkemenin görevli olmasını dava şartları arasında sayar ve dava şartlarının her aşamada kendiliğinden incelenmesini öngörür.

Bu, mahkemenin kendi kuruluş alanı dışında kalan bir uyuşmazlığı sırf dosya önüne geldiği için esastan çözmeye yönelmemesi gerektiği anlamına gelir.

Görev eksikliği yargılamanın başında fark edilebileceği gibi daha sonra da ortaya çıkabilir.

Böyle bir durumda sorun tarafların haklılığıyla değil, uyuşmazlığın kanunun gösterdiği mahkeme türünde görülüp görülmediğiyle ilgilidir.

Bu bağlantı, mahkemelerin kuruluşuna ilişkin kuralların yalnız idari bir dağılım değil, yargısal karar verilebilirliğin ön koşulu olduğunu gösterir.

Bu nedenle mahkemelerin kuruluşu, dava açılmadan önce yapılan ilk usul denetimi gibi düşünülmelidir.

Davacı talebini hangi hukuki korumaya bağladığını belirlerken, bu korumanın HMK'da asliye hukuk mahkemesine mi, sulh hukuk mahkemesine mi yoksa başka bir kanunla özel olarak belirlenmiş bir mahkemeye mi yöneldiğini ayırmalıdır.

Mahkeme adının doğru yazılması tek başına yeterli değildir; önemli olan uyuşmazlığın kanundaki görev alanıyla örtüşmesidir.

Bu örtüşme sağlandığında yargılama, görev itirazı veya kendiliğinden görev incelemesi nedeniyle usulden kesilme riski azalan sağlam bir başlangıç kazanır ve ilerler.