Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Basit Yargılama Usulü Konu Anlatımı

Basit yargılama usulü, medeni yargılamada bazı dava ve işler için öngörülen daha sıkı, daha yoğun ve daha az dilekçeli bir usul düzenidir.

Bu usulün temel mantığı, uyuşmazlığı gereksiz aşamalara yaymadan, tarafların iddia, savunma ve delillerini baştan ortaya koymasını sağlamaktır.

Yazılı yargılama usulünde görülen cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi burada yoktur.

Bu nedenle basit yargılama, adındaki sadeliği yalnız daha az işlem yapılmasından değil, tarafların usul imkanlarının daha erken yoğunlaşmasından alır.

Kanun, bu usulün hangi işlerde uygulanacağını sayarak başlangıç çerçevesini belirler ve diğer kanunlarda yazılı yargılama dışındaki usullere yapılan atıfların da bu düzenle ilişki kurabileceğini kabul eder.

Basit yargılama usulünün uygulanacağı dava ve işler çeşitli gruplardan oluşur.

Sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler bu usule tabidir.

Mahkemenin doğrudan dosya üzerinden karar vermesi konusunda kanunun takdir hakkı tanıdığı işler de aynı kapsama girer.

İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri, deniz raporu alınması ve dispeççi atanması talepleri ile bunlara karşı itirazlar basit yargılama usulünde görülür.

Her çeşit nafaka davası ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler, hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve sermaye şirketleri veya kooperatiflerin uzlaşma yoluyla yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar, tahkim hükümlerine göre mahkemenin görev alanına giren dava ve işler de bu başlık altında sayılır.

Ayrıca diğer kanunlarda yazılı yargılama usulü dışındaki yargılama usullerinin uygulanacağı belirtilmişse, bu usul devreye girer.

Dava açılması ve davaya cevap verilmesi basit yargılamada da dilekçe ile olur.

Ancak dilekçeler aşaması daha kısadır.

Cevap süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır.

Mahkeme, durum ve koşullara göre cevap dilekçesinin bu süre içinde hazırlanmasının çok zor veya imkansız olduğu hallerde, yine bu süre içinde başvuran davalıya ek süre verebilir.

Bu ek süre cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlar, bir defaya mahsustur ve iki haftayı geçemez.

Bu yönüyle yazılı yargılamadaki daha uzun ek cevap süresinden ayrılır.

Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremezler.

Dava ve cevap dilekçelerinin yönetmelikte belirlenecek formun doldurulması yoluyla verilebilmesi de bu usulün pratik ve yoğunlaştırılmış karakterine uygundur.

Delillerin ikamesi bakımından basit yargılama usulü özellikle dikkat çekicidir.

Taraflar, tüm delillerini dilekçeleri ile birlikte açıkça bildirmek zorundadır.

Ayrıca hangi delilin hangi vakıaya ilişkin olduğunu da belirtmelidirler.

Ellerinde bulunan deliller dilekçeye eklenir; başka yerlerden getirilecek belge ve dosyalar için de bunların bulunabilmesini sağlayan bilgilere dilekçede yer verilir.

Bu kural, delil hazırlığını yargılamanın ilerleyen aşamalarına bırakmayı engeller.

İddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı dava açılmasıyla, savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı ise cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlar.

Böylece tarafların uyuşmazlığı sonradan genişletme imkanı erken bir noktada daralır.

Ön inceleme ve tahkikat aşaması, basit yargılamanın hızlandırılmış yapısını açıkça gösterir.

Mahkeme, mümkün olan hallerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir.

Dosya üzerinden karar verilemiyorsa, ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler.

Ardından iddia ve savunma metinlerinden hareketle tarafların uzlaştığı noktaları, uyuşmazlığın sürdüğü alanlardan ayırır.

Uyuşmazlık noktaları belirlendikten sonra hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder.

Tarafların sulh olup olmadıkları, sulh olmadılarsa anlaşmazlık konularının neler olduğu tutanağa yazılır ve tutanak hazır bulunan taraflarca imzalanır.

Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Bu aşamada düzenlenen tutanak, basit yargılamanın sonraki bölümünü taşıyan ana çerçevedir.

Tarafların üzerinde anlaştığı hususlar ile uyuşmazlığın sürdüğü noktalar ayrıştığında, mahkeme artık delil incelemesini belirsiz bir dosya bütününe göre değil, belirlenmiş tartışma alanlarına göre yürütür.

Sulh veya arabuluculuk teşviki de bu çerçevede anlam kazanır; çünkü tarafların ne üzerinde uyuştukları ve hangi noktada ayrıldıkları ortaya konmadan yargılamayı gereksiz yere sürdürmemek hedeflenir.

Kanun, basit yargılamada tahkikat işlemlerini zaman bakımından da sıkılaştırır.

Mahkeme, tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemlerinin yapılmasını, ilk duruşma dışında iki duruşmada tamamlar.

Duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz.

Bununla birlikte işin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hallerde hâkim gerekçesini belirterek bir aydan sonrası için duruşma günü belirleyebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir.

Bu istisna, basit yargılamanın mekanik bir acelecilik değil, kural olarak hızlandırılmış fakat zorunlu durumlara duyarlı bir usul olduğunu gösterir.

Dosyanın işlemden kaldırılması bakımından basit yargılamada özel bir sonuç vardır.

Bu usule tabi davalarda işlemden kaldırılmış olan dosya, yenilenmesinden sonra takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır.

Hüküm aşaması da yoğunlaştırılmıştır.

Tahkikat tamamlandıktan sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır, yargılamanın sona erdiğini bildirir ve kararını tefhim eder.