Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Takdiri Deliller Konu Anlatımı

Takdiri deliller, medeni yargılamada hâkimin delil değerlendirme serbestisinin en görünür olduğu alandır.

HMK, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini kabul eder.

Kesin delillerde kanun bazı sonuçları baştan belirlerken, takdiri delillerde delilin inandırıcılığı, uyuşmazlıkla bağlantısı, diğer delillerle uyumu ve yargılama içindeki açıklayıcı gücü mahkeme tarafından tartılır.

Bu nedenle takdiri delil, zayıf delil anlamına gelmez; yalnız ispat gücü kanun tarafından önceden kesin biçimde bağlanmış değildir.

Tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşü bu serbest değerlendirme alanında merkezi yer tutar.

Tanık delili, davada taraf olmayan kişilerin uyuşmazlıkla ilgili bildiklerini mahkemeye aktarmasına dayanır.

Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenmesini istediği tanıkların ad, soyad ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar.

Listede gösterilmeyen kişiler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Tanık listesinde adres yoksa veya gösterilen adreste tanık bulunamazsa, tarafa işin niteliğine uygun kesin süre verilir; bu süre içinde doğru adres gösterilmezse o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır.

Tanık delilinin takdiri niteliği, mahkemenin tanıklığın doğruluğu konusunda kuşku doğuran sebepleri değerlendirebilmesinde de görülür.

Tanık olarak çağrılan herkes, kanunda gösterilen hükümler saklı olmak üzere mahkemeye gelmek zorundadır.

Usulüne uygun çağrıldığı halde mazeretsiz gelmeyen tanık zorla getirilebilir, giderlere ve disiplin para cezasına mahkum edilebilir.

Bununla birlikte tanıklıktan çekinme hakkı da düzenlenmiştir.

Kişisel nedenler, sır saklama yükümlülüğü veya menfaat ihlali tehlikesi belirli koşullarda tanıklıktan çekinmeye imkan verir.

Yakın hısımlık, mesleki sır veya kişinin kendisine ya da yakınlarına doğrudan zarar doğurabilecek beyanlar bu çerçevede önem taşır.

Kanun bazı durumlarda ise çekinme hakkını istisna eder; örneğin hukuki işlemin yapılması sırasında tanık olarak bulunan kişi, o işlemin esası ve içeriği hakkında tanıklıktan çekinemez.

Tanığın dinlenmesi usulü, beyanın güvenilirliğini artırmaya yöneliktir.

Tanıklar ayrı ayrı dinlenir; biri dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunmaz.

Tanık bildiğini sözlü olarak açıklar ve sözü kesilmeden dinlenir.

Kural olarak yazılı not kullanamaz; ancak tarihleri, rakamları veya bazı hususları açıklamak için yazılarına bakmak zorunda olduğunu belirtirse hâkim buna izin verebilir ya da yeniden dinleme günü belirleyebilir.

Hâkim tanık sözünü bitirdikten sonra açıklama veya tamamlama amacıyla sorular sorabilir.

Tarafların tanığın sözünü kesmesi, onu övmesi veya tahkir etmesi yasaktır.

Tüm bu usul, tanık beyanının serbestçe değerlendirilebilmesi için güvenilir bir kayıt zemini oluşturur.

Bilirkişi delili, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde devreye girer.

Mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünü alabilir.

Ancak genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz.

Hukuk öğrenimi görmüş kişilerin, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlıkları yoksa bilirkişi olarak görevlendirilememesi de bu sınırı destekler.

Bilirkişi hukuki nitelendirme yapmaz; raporunda ve sözlü açıklamalarında ancak uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar hakkında açıklama yapabilir.

Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.

Bilirkişinin görevlendirilmesi ve çalışması sıkı usule bağlanmıştır.

Mahkeme bilirkişinin inceleme konusunu bütün sınırlarıyla açıkça belirler, cevaplaması gereken soruları ve rapor süresini gösterir.

Kural olarak rapor için verilecek süre üç ayı geçemez; basit yargılama usulünde bu süreler iki ay olarak uygulanır.

Bilirkişi görev alanı dışında kaldığını, başka uzmanla işbirliğine ihtiyaç duyduğunu veya görevi kabulden kaçınmasını haklı kılacak mazeretini bir hafta içinde bildirir.

Görevini bizzat yerine getirmek, sır saklamak ve mahkemenin sevk ve idaresi altında çalışmak zorundadır.

Rapor taraflara tebliğ edilir; taraflar iki hafta içinde eksikliklerin tamamlatılmasını, belirsizliklerin açıklattırılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir.

Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organlarıyla inceleme yaparak bilgi sahibi olmasını sağlar.

Keşif mahkemede veya bulunduğu yerde yapılabilir; hâkim gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur.

Keşif kararı sözlü yargılamaya kadar taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden alınır.

Keşif davaya bakan mahkemece icra edilir; keşif konusu mahkemenin yargı çevresi dışındaysa inceleme istinabe yoluyla yapılır.

Keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinlenebilir, yapılan işlemler ve beyanlar tutanağa geçirilir, hâkimin gözlemleri de tutanakta yer alır.

Taraflar ve üçüncü kişiler keşif kararının gereğine uymak ve engelleyici davranışlardan kaçınmak zorundadır.

Uzman görüşü ise tarafların dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilmesini ifade eder.

Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.