Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İnşai Dava Konu Anlatımı

İnşai dava, hukuk yargılamasında mahkeme hükmünün yalnız bir hakkı açıklamadığı veya davalıyı bir edime mahkûm etmediği, doğrudan hukuki durum üzerinde yenilik meydana getirdiği dava türüdür.

HMK inşai davayı, davacının mahkemeden yeni bir hukuki durum yaratmasını, mevcut bir hukuki durumu değiştirmesini veya ortadan kaldırmasını istediği dava olarak düzenler.

Bu tanımın merkezinde mahkeme kararının kurucu etkisi bulunur.

Davacı, bir şeyin verilmesini ya da yapılmasını istemekten çok, hukuki ilişkinin hükümle başka bir duruma geçirilmesini talep eder.

Bu nedenle inşai davada yargısal korumanın sonucu, mahkeme kararının meydana getirdiği hukuki yenilikte görülür.

HMK, inşai davanın açılabilmesi için önemli bir sınır koyar.

Bir inşai hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hâllerde inşai dava açılır.

Bu düzenleme, inşai davanın her türlü değişiklik talebi için genel bir yol olmadığını gösterir.

Davacının elinde, hukuki durum üzerinde yenilik doğurmaya elverişli bir hak bulunmalı ve bu hakkın kullanılmasının dava yoluna bağlı olması gerekir.

Böyle bir zorunluluk yoksa, sadece hukuki sonucun değişmesini istemek inşai dava niteliğini kurmaya yetmez.

Dava türünü belirleyen, talebin mahkemeden kurucu bir hüküm istemesi ve bu istemin inşai hakka dayanmasıdır.

İnşai dava, eda davasından bu nedenle ayrılır.

Eda davasında davacı, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini ister.

İnşai davada ise esas amaç davalının davranışını hüküm altına almak değildir.

Mahkeme kararı, gerekli koşullar gerçekleştiğinde hukuki durumu kurar, değiştirir veya ortadan kaldırır.

Elbette inşai hükmün ardından tarafların davranışları üzerinde dolaylı sonuçlar doğabilir; fakat dava türünün çekirdeği bu davranışlar değil, hukuki durumdaki yeniliktir.

Bu ayrım, talep sonucunun nasıl kurulacağını da belirler.

Davacı, mahkemeden hangi hukuki durumun doğmasını, değişmesini veya sona ermesini istediğini açıkça göstermelidir.

İnşai davanın tespit davasından farkı da hükmün etkisinde ortaya çıkar.

Tespit davası, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu hakkında belirleme yapılmasını sağlar.

İnşai dava ise belirleme ile yetinmez; mahkeme kararıyla hukuki dünyada yeni bir sonuç meydana gelir.

Bu yüzden inşai davada hükmün varlığı, istenen yeniliğin gerçekleşmesi bakımından belirleyici olabilir.

HMK, inşai hükümlerin gerekli koşulların gerçekleşmesiyle birlikte, başka bir işleme gerek kalmadan yeni hukuki durum yaratacağını, mevcut durumu değiştireceğini veya ortadan kaldıracağını belirtir.

Bu ifade, inşai hükmün kurucu işlevini açık biçimde ortaya koyar.

Kanun, inşai hükmün zaman bakımından etkisini de düzenler.

Kanunlarda aksi belirtilmedikçe inşai hükümler geçmişe etkili değildir.

Bu kural, inşai davada kurulan, değiştirilen veya kaldırılan hukuki durumun kural olarak ileriye dönük sonuç doğurduğunu gösterir.

Böylece hüküm, daha önceki dönemi kendiliğinden baştan sona yeniden kurmaz; hukuki yenilik, hükmün etki doğurduğu zamandan itibaren sonuç verir.

Ancak başka kanunlarda farklı bir etki öngörülmüşse, bu genel kuralın dışına çıkılması mümkündür.

HMK'nın koyduğu esas, aksi düzenleme olmadıkça inşai hükmün geçmişe yürümemesidir.

İnşai davada mahkemenin talep sonucuyla bağlılığı da göz ardı edilmemelidir.

HMK'ya göre hâkim tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır ve kural olarak talepten fazlasına veya başka bir şeye karar veremez.

Bu, inşai davada mahkemenin davacının istemediği bir hukuki durumu kendiliğinden kuramayacağı anlamına gelir.

Davacı hangi yeniliği istiyorsa, dava konusu o sınır içinde değerlendirilir.

Talep sonucunun belirsiz kurulması, hükmün hangi hukuki durumu yarattığı veya değiştirdiği konusunda tereddüt doğurabilir.

Oysa hükümde taraflara yüklenen borçlar ve tanınan haklar açık, tereddütsüz ve uygulanabilir olmalıdır.

İnşai davada hüküm sonucunun açık kurulması özellikle önemlidir, çünkü hükmün kendisi hukuki durumu dönüştüren araçtır.

Hüküm hangi yeni durumu yarattığını, hangi mevcut durumu değiştirdiğini veya hangi hukuki durumu ortadan kaldırdığını tereddütsüz göstermelidir.

HMK'nın hüküm sonucunda taraflara yüklenen borçlar ve tanınan hakların açıkça belirtilmesine ilişkin yaklaşımı, inşai hüküm bakımından da yön gösterir.

Belirsiz bir inşai sonuç, hükmün hangi andan itibaren ve hangi kapsamda etki doğuracağı konusunda sorun çıkarabilir.

Bu nedenle talep sonucu ile hüküm fıkrası arasındaki uyum, inşai davanın kurucu etkisinin anlaşılmasını sağlar.

İnşai davanın bu yapısı, dava açılmadan önce talebin niteliğinin dikkatle belirlenmesini gerektirir.

Davacı gerçekte bir edim istiyorsa eda davası, yalnız mevcut hukuki durumun belirlenmesini istiyorsa tespit davası gündeme gelir.

İnşai dava ise mahkeme kararının kurucu etki doğurmasının istendiği ve kanunun bu hakkın dava yoluyla kullanılmasını zorunlu tuttuğu alanda anlam kazanır.

Sonuç olarak inşai dava, HMK'nın dava türleri içinde kurucu hüküm etkisiyle öne çıkar.