Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi Konu Anlatımı

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, mahkemenin tarafsız görünmesini ve tarafsız kalmasını koruyan usuli güvence mekanizmalarıdır.

HMK bu alanda iki farklı yoğunlukta ilişki kurar.

Yasaklılıkta hâkimin davaya bakması kanunen yasaktır; talep olmasa bile çekinmesi gerekir.

Ret kurumunda ise hâkim hakkında tarafsızlığından şüpheyi haklı gösterecek önemli bir sebep bulunur ve taraflardan biri hâkimi reddedebilir; hâkim de bu sebebi görüyorsa kendiliğinden çekilebilir.

İki kurumun ortak amacı tarafsızlık olsa da işleyişleri, süreleri ve sonuçları aynı değildir.

Yasaklılık sebepleri daha belirli ve doğrudan bağlantılardır.

Hâkim kendisine ait olan veya doğrudan ya da dolaylı ilgisi bulunan davaya bakamaz.

Evlilik bağı ortadan kalkmış olsa bile eşinin davasında; kendisinin veya eşinin altsoy ya da üstsoyunun davasında; evlatlık bağı bulunan kişinin davasında; üçüncü derece dahil kan hısımlarının ve evlilik bağı kalksa bile kayın hısımlarının davasında görev yapamaz.

Nişanlısının davası da yasaklılık kapsamındadır.

Ayrıca hâkim, taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davaya bakamaz.

Bu hallerde tarafın talebi beklenmez; hâkimin çekinmesi zorunludur.

Yasaklılık sebebine rağmen yapılan işlemler ağır sonuç doğurabilir.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir.

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren hâkimin huzuruyla yapılan işlemler üst mahkeme kararıyla iptal edilebilir; hüküm ve kararlar ise her durumda iptal olunur.

Hâkim yargılama giderlerine mahkum edilebilir.

İlk derece hâkimi tarafından verilen çekinme kararında, başvuru üzerine bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir.

Bu sonuçlar, yasaklılığın tarafsızlık şüphesinden daha katı bir kanuni engel olduğunu gösterir.

Ret sebepleri, hâkimin tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren önemli nedenlerdir.

Kanun bazı örnekleri özellikle sayar.

Hâkimin davada taraflardan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olması, kanunen gerekmediği halde taraflardan birine ya da üçüncü kişiye görüş açıklaması, davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş olması, hâkim veya hakem sıfatıyla hareket etmiş bulunması, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış olması ret sebebi kabul edilir.

Davanın dördüncü derece dahil yansoy hısımlarına ait olması veya dava sırasında taraflardan biriyle davası ya da düşmanlığı bulunması da aynı kapsamdadır.

Bu haller sınırlı bir katalog gibi değil, tarafsızlık şüphesini somutlaştıran örnekler olarak okunur.

Ret usulü zamanında ve gerekçeli başvuru ister.

Ret sebebini bilen taraf en geç ilk duruşmada talepte bulunmalıdır.

Sebep yargılama sırasında öğrenilmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni işlem yapılmadan önce hemen bildirilmelidir.

Süresinde yapılmayan ret talebi dinlenmez.

Talep dilekçeyle yapılır; dilekçede sebepler, deliller ve emareler açıkça gösterilir, varsa belgeler eklenir.

Dilekçe reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir ve geri alınamaz.

Hâkimi çekilmeye davet etmek de hâkimin reddi hükmündedir.

Ret talebinin kimin tarafından inceleneceği mahkemenin yapısına göre değişir.

Kural olarak talep, reddi istenen hâkim katılmadan mensup olduğu mahkemece incelenir.

Mahkeme bu nedenle toplanamıyorsa veya tek hâkimliyse, kanunda gösterilen başka hâkim veya mahkemeler devreye girer.

Sulh hukuk hâkimi için de o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi, yoksa kanunda sıralanan başka hâkimler veya en yakın sulh hukuk hâkimi inceleme yapar.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde başkan ve üyelerin reddi, reddedilen kişi katılmadan görevli dairece karara bağlanır; dairelerin toplanmasını engelleyecek toplu ret talepleri dinlenmez.

Kanun, ret hakkının yargılamayı uzatma aracına dönüşmesini de engeller.

Ret talebi süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse ya da davayı uzatmak amacı açıkça anlaşılıyorsa talep geri çevrilir.

Ret hakkında karar verilinceye kadar reddi istenen hâkim kural olarak davaya bakamaz; fakat gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır.

Aynı olaylara dayanarak daha önce reddedilmiş bir talebin yeniden ileri sürülmesi hâkimin davaya bakmasına engel olmaz.

Ret sebebi sabit olmasa bile merci bunu muhtemel görürse talebi kabul edebilir; ret sebepleri hakkında yemin teklif edilemez.

Yasaklılık ve ret kurumlarının ortak amacı tarafsızlık görünümünü korumaktır, fakat işleyişleri aynı değildir.

Yasaklılıkta kanun, hâkimin davaya bakamayacağı durumları önceden kesin biçimde belirler ve hâkimin kendiliğinden çekilmesini öngörür.

Ret kurumunda ise tarafın ileri sürdüğü sebebin hâkimin tarafsızlığından şüphe edilmesini haklı gösterip göstermediği incelenir.

Bu nedenle ret talebinde sebep, süre ve inceleme mercii önem kazanır.

Kanun, hem tarafın güvence ihtiyacını hem de yargılamanın sebepsiz biçimde durdurulmamasını birlikte gözetir; gecikmesinde sakınca bulunan işlemlerin yapılabilmesi de bu dengenin sonucudur.

Ret talebinin kötü niyetle yapıldığı anlaşılır ve talep esas yönünden kabul edilmezse disiplin para cezası uygulanır.