Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Tespit Davası Konu Anlatımı

Tespit davası, hukuk yargılamasında mahkemeden bir edime hükmedilmesini değil, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu hakkında belirleme yapılmasını istemeye yarayan dava türüdür.

HMK bu dava türünü açık biçimde düzenler ve tespit davasının konusunu hak veya hukuki ilişkiyle sınırlar.

Bu sınır önemlidir, çünkü yargılama mahkemesinden genel bir değerlendirme, hukuki danışma veya soyut bir görüş istenemez.

Davacı, belirli bir hakkın yahut hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığının hükümle ortaya konulmasını ister.

Böylece tespit davası, uyuşmazlığın zorunlu olarak bir verme, yapma veya yapmama mahkûmiyetine dönüşmediği durumlarda yargısal açıklık sağlar.

HMK'nın tespit davası için aradığı temel koşul, davacının bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunmasıdır.

Kanunlarda belirtilen istisnai durumlar saklı tutulmuştur; fakat genel kural, tespit isteyen kişinin mahkeme kararına neden ihtiyaç duyduğunu gösterebilmesidir.

Güncel yarar, yalnız davacının konuyu merak etmesi veya gelecekte bir gün uyuşmazlık çıkabileceğini düşünmesiyle açıklanamaz.

Mevcut durumda hak veya hukuki ilişki hakkında giderilmesi gereken bir belirsizlik bulunmalı ve tespit hükmü bu belirsizliği ortadan kaldırmaya elverişli olmalıdır.

Bu yönüyle tespit davası, gerçek bir hukuki ihtiyaca bağlıdır.

Tespit davasında hukuki yararın güncel olması, davanın zamanıyla da ilişkilidir.

Davacı, henüz hukuki korunmaya ihtiyaç duyulmayan soyut bir ihtimal için mahkemeyi devreye sokamaz.

Öte yandan bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu bugünkü durumda tarafların hukuki konumunu etkiliyorsa, tespit hükmü eda mahkûmiyetinden farklı bir koruma sağlayabilir.

Buradaki koruma, davalıyı bir davranışa mahkûm etmekten çok, taraflar arasındaki hukuki durumun hükümle açıklığa kavuşturulmasıdır.

Bu açıklık, sonraki usuli veya maddi adımların dayanağı hâline gelebilir; fakat tespit davasının kendisi doğrudan edim emri kurmak zorunda değildir.

Kanun, tespit davasının konusuna ilişkin ayrıca bir negatif sınır getirir: maddi vakıalar tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamaz.

Bir olayın olup olmadığı, bir tarih, bir fiil veya bir olgunun varlığı kendi başına tespit davası şeklinde mahkemeye taşınamaz.

Bu tür vakıalar ancak bir hakkın veya hukuki ilişkinin değerlendirilmesinde önem taşıyan unsurlar olabilir.

Davacı, maddi vakıayı tespit ettirmek yerine o vakıanın bağlandığı hak veya hukuki ilişkiyi dava konusu yapmalıdır.

Bu ayrım, tespit davasının delil toplama veya olay kayda geçirme aracına dönüşmesini önler.

Tespit davasının eda davasından ayrımı da bu çerçevede belirginleşir.

Eda davasında davacı, davalının bir şeyi vermesini, yapmasını veya yapmamasını ister.

Tespit davasında ise davacı, belirli bir hak ya da hukuki ilişkinin varlığı veya yokluğu hakkında hüküm ister.

Her iki dava türünde de hukuki ilişkinin incelenmesi gerekebilir; ancak hükmün sonucu farklıdır.

Eda davası davranış yükümlülüğü kurmaya yönelirken, tespit davası hukuki durumun belirlenmesiyle yetinir.

Bu nedenle tespit davası açan tarafın, eda hükmü yerine neden tespit hükmüne ihtiyaç duyduğunu güncel hukuki yarar üzerinden ortaya koyması beklenir.

Dava şartları rejimi, tespit davasında özel önem taşır.

HMK dava şartlarını sayarken hukuki yararın bulunmasını da dava şartları arasında kabul eder.

Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir.

Bu nedenle tespit davasında güncel hukuki yararın yokluğu, yalnız davalının itirazına bağlı bir savunma değildir.

Mahkeme bunu kendiliğinden değerlendirir.

Eksiklik giderilebilir nitelikte ise süre verilebilmesi, giderilemez nitelikte ise usulden ret sonucunun gündeme gelmesi mümkündür.

Tespit davasının esası ancak bu usuli eşik aşıldığında incelenebilir.

Tespit davasının pratik değeri, hükmün taraflar arasındaki hukuki belirsizliği gidermesinde görülür.

Davacı, dava konusu yaptığı hak veya hukuki ilişkinin gerçekten tartışmalı olduğunu ve bu tartışmanın bugünkü hukuki durumunu etkilediğini ortaya koymalıdır.

Eğer aynı koruma daha doğrudan eda hükmüyle sağlanabilecekse, tespit davasındaki güncel yarar ayrıca sorgulanır.

HMK'nın mevcut metninde bu ders bakımından güvenli dayanak, hakkın veya hukuki ilişkinin tespiti, güncel hukuki yarar şartı ve maddi vakıanın tek başına dava konusu yapılamamasıdır.

Bu çerçeve, tespit davasının genel ve sınırlı koruma işlevini ortadan kaldırmaz; yalnız davacının talebini somut bir hukuki ilişki üzerinden kurmasını gerektirir.

Tespit davasında hükmün açıklayıcı niteliği, davacının talebini gevşek kurabileceği anlamına gelmez.

Davacı hangi hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun belirlenmesini istediğini göstermelidir.

Talep yalnız bir olayın yaşanıp yaşanmadığına indirgenirse, kanunun maddi vakıaları tek başına dava konusu yapmayan sınırına takılır.

Bu nedenle tespit istemi, olay anlatımını aşan hukuki ilişki düzeyinde kurulmalıdır.

Sonuç olarak tespit davası, HMK içinde ölçülü ve sınırlı bir yargısal koruma türüdür.