Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Belirsiz Alacak Davası Konu Anlatımı

Belirsiz alacak davası, alacak talebinin dava açılırken kesin miktar veya değer olarak ortaya konulamadığı hâller için HMK'nın tanıdığı özel bir dava yoludur.

Kanun, davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını yahut değerini tam ve kesin olarak belirlemenin davacıdan beklenemeyeceği veya bunun imkânsız olduğu durumda, davacının hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirterek dava açabileceğini kabul eder.

Bu yapı, belirsizliğin davacının tercih ettiği gevşek bir anlatım değil, dava başlangıcındaki objektif belirlenememe durumuyla bağlantılı olduğunu gösterir.

Davacı alacağını bütünüyle belirsiz bırakmaz; hukuki ilişkiyi kurar ve en azından başlangıç için bir miktar veya değer gösterir.

Bu dava türünün amacı, davacıyı henüz kesinleştiremeyeceği bir alacağı dava dilekçesinde yapay biçimde tam belirlemeye zorlamamaktır.

Ancak bu kolaylık sınırsız değildir.

HMK, belirsiz alacak davasını yalnız alacağın miktar veya değerinin tam ve kesin belirlenmesinin davacıdan beklenemediği ya da imkânsız olduğu durumlara bağlar.

Eğer alacak miktarı baştan belirlenebilir durumdaysa, belirsiz alacak davasının dayanağı zayıflar.

Davacının hukuki ilişkiyi ve asgari talep değerini göstermesi de bu sınırlamanın parçasıdır.

Mahkeme ve karşı taraf, davanın hangi ilişkiden doğduğunu ve başlangıçta hangi seviyede talep edildiğini görebilmelidir.

Belirsiz alacak davasının ayırt edici sonucu, talebin sonradan kesinleştirilmesine ilişkindir.

Karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucu alacağın miktarı ya da değerinin tam ve kesin olarak belirlenebilmesi mümkün olduğunda davacı, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın talebini artırabilir.

Bu düzenleme, belirsiz alacak davasını sıradan bir eksik talep olmaktan ayırır.

Davacı başta belirsizliğin sınırları içinde asgari bir talep kurar; yargılama ilerledikçe, bilgi ve tahkikat sonucunda gerçek miktar belirlenebilir hâle geldiğinde talebini artırma imkânı bulur.

Böylece dava, başlangıçtaki belirsizliği usul içinde gideren dinamik bir talep yapısı taşır.

HMK'nın iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağına ilişkin düzenlemesi, bu noktada belirsiz alacak davasının önemini artırır.

Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe; ön inceleme aşamasında belirli koşullarla iddia veya savunmalarını genişletebilir veya değiştirebilir.

Ön inceleme tamamlandıktan sonra ise genişletme veya değiştirme kural olarak yasaktır.

Belirsiz alacak davasında kanun, alacağın belirlenebilir hâle gelmesi üzerine talep artırımını bu yasağa tabi tutmayarak davacıya özel bir usuli imkân verir.

Bu imkân, yalnız belirsiz alacak davasının koşullarına bağlıdır; her dava için genel bir talep artırma serbestliği anlamına gelmez.

Belirsiz alacak davasını kısmi davayla birlikte okumak gerekir.

HMK, talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda yalnız bir kısmın dava yoluyla ileri sürülebileceğini kabul eder.

HMK'nın mevcut metni, kısmi davada talep konusunun kalan kısmından açıkça feragat edilmedikçe yalnız bir kısmın dava edilmesinin geri kalandan vazgeçme anlamına gelmeyeceğini de belirtir.

Belirsiz alacak davasında ise mesele alacağın tamamının baştan bilindiği hâlde bir kısmının seçilmesi değil, miktar veya değerin tam ve kesin biçimde belirlenememesidir.

İki kurum aynı alacak alanında görünse de işlevleri farklıdır.

Belirsiz alacak davasında davacı, başlangıçta asgari miktarı gösterirken alacağın geri kalan kısmının yargılama içinde belirlenmesine ihtiyaç duyabilir.

Burada kritik olan, talebin hangi hukuki ilişkiye dayandığının ve başlangıçta hangi asgari seviyede ileri sürüldüğünün açık olmasıdır.

Belirsiz alacak davası, davacıyı belirsizliği saklamaya değil, usul kuralları içinde görünür kılmaya yöneltir.

Talebin artırılabileceği an, belirsiz alacak davasının merkezindeki ölçüyü gösterir.

Artırım, davacının dilediği anda serbestçe miktar yükseltmesi değildir; karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucunda miktar ya da değer tam ve kesin olarak belirlenebilir hâle gelmelidir.

Bu belirlenebilirlik gerçekleştiğinde kanun, iddianın genişletilmesi yasağının engel olmayacağını kabul eder.

Dolayısıyla başlangıçtaki asgari talep ile sonradan artırılan talep aynı hukuki ilişki içinde kalmalıdır.

Davacı belirsizliği gidermek için yargılamanın ürettiği bilgiyi kullanır; farklı bir uyuşmazlığı veya yeni bir hukuki ilişkiyi bu yolla davaya eklemiş olmaz.

Bu dava türünde başlangıç dilekçesinin işlevi de önemlidir.

Davacı miktarı kesinleştiremese bile hukuki ilişkiyi ve asgari değeri belirtmek zorundadır.

Böylece davalı, hangi ilişkiden kaynaklanan talebe cevap verdiğini bilir; mahkeme de ileride yapılacak artırımı aynı uyuşmazlık sınırı içinde denetleyebilir.

Sonuç olarak belirsiz alacak davası, alacağın miktar veya değerinin dava açıldığı anda tam ve kesin belirlenemediği hâllerde usuli denge kurar.

Davacı, hukuki ilişkiyi ve asgari talebini ortaya koyar; karşı tarafın bilgisi veya tahkikat sonucunda alacak belirlenebilir hâle geldiğinde talebini artırabilir.

Bu artırım, belirsiz alacak davasına özgü olarak iddianın genişletilmesi yasağına takılmaz.