Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yazılı Yargılama Usulü Konu Anlatımı

Yazılı yargılama usulü, medeni yargılamada uyuşmazlığın düzenli bir metin akışı içinde mahkemeye taşındığı, tarafların iddia ve savunmalarını dilekçelerle kurduğu ve mahkemenin bu çerçeve içinde yargılamayı aşama aşama ilerlettiği temel usuldür.

Bu usulde dava, dava dilekçesinin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır.

Dava dilekçesine davalı sayısı kadar örnek eklenmesi, yargılamanın karşı tarafa usulüne uygun biçimde yönelmesini sağlar.

Dilekçenin içeriği yalnız biçimsel bir liste değildir; mahkemenin ne hakkında karar vereceğini, davalının neye cevap vereceğini ve delillerin hangi vakıalara bağlanacağını belirleyen başlangıç metnidir.

Dava dilekçesinde mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, davacının kimlik numarası, varsa kanuni temsilciler ile vekilin bilgileri, davanın konusu ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda dava konusunun değeri yer alır.

Davacının iddiasının dayanağı olan vakıaların sıra numarası altında açık özetleri, her bir vakıanın hangi delillerle ispat edileceği, dayanılan hukuki sebepler ve açık talep sonucu da dilekçenin çekirdeğini oluşturur.

İmza, dilekçeyi usul işlemi olarak tamamlar.

Kanun bazı eksikliklerde davacıya bir haftalık kesin süre verilmesini öngörür; bu süre içinde eksiklik tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.

Bu sonuç, yazılı usulde başlangıç metninin ciddiyetini gösterir.

Dava açılırken harç ve gider avansı da önemlidir.

Davacı, yargılama harçları ile tarifede belirlenen gider avansını mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.

Avansın yeterli olmadığının yargılama sırasında anlaşılması halinde mahkeme eksikliğin tamamlanması için iki haftalık kesin süre verir.

Dava dilekçesinde gösterilen ve davacının elinde bulunan belgelerin örnekleriyle birlikte mahkemeye verilmesi, başka yerlerden getirilecek belgeler için de bulunmalarını sağlayacak açıklamanın yapılması gerekir.

Böylece yazılı yargılama, iddia metni ile delil hazırlığını baştan birbirine bağlar.

Dava dilekçesi mahkeme tarafından davalıya tebliğ edilir ve davalının iki hafta içinde cevap verebileceği tebliğ zarfında gösterilir.

Cevap dilekçesi, davalının yazılı yargılamadaki temel savunma aracıdır.

Davalı cevap dilekçesini davanın açıldığı mahkemeye verir; dilekçeye davacı sayısı kadar örnek eklenir ve dilekçe havale edildiği tarihte verilmiş sayılır.

Cevap süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır.

Durum ve koşullara göre cevap dilekçesinin bu süre içinde hazırlanması çok zor veya imkansızsa, davalı bu süre içinde başvurarak cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlayan, bir defaya mahsus ve bir ayı geçmeyen ek süre alabilir.

Süresinde cevap verilmezse davalı, dava dilekçesinde ileri sürülen vakıaların tamamını inkar etmiş sayılır.

Bu kabul, susmayı davayı kabul anlamına getirmez; yalnız savunmanın inkar çizgisinde kurulduğunu varsayar.

Cevap dilekçesinin içeriği de dava dilekçesine paraleldir.

Mahkeme, taraflar, kimlik ve adres bilgileri, temsilciler, savunmanın dayandığı vakıalar, bu vakıaların hangi delillerle ispat edileceği, hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza cevap dilekçesinde yer alır.

Bazı temel eksiklikler varsa hâkim bunların giderilmesi için bir haftalık süre verir; eksiklik giderilmezse cevap dilekçesi verilmemiş sayılır.

Cevap dilekçesi verildikten sonra cevap süresi henüz dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez.

Bu kural, ilk itirazların savunmanın başında ve tek seferde ortaya konması gerektiğini gösterir.

Karşı dava açılacaksa bunun da cevap dilekçesiyle veya esasa cevap süresi içinde ayrı bir dilekçeyle açılması gerekir.

Dilekçeler aşaması iki ek metinle tamamlanır.

Davacı, cevap dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap dilekçesi verebilir; davalı da davacının cevabının kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde ikinci cevap dilekçesi sunabilir.

Bu aşamada taraflar iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir.

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise iddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi kural olarak kapanır; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati saklıdır.

Yazılı yargılama usulünün karakteri burada belirginleşir: taraflar, uyuşmazlığı belirli dilekçe aşamalarında olgunlaştırır, sonra mahkeme bu sınırlar içinde ilerler.

Ön inceleme, dilekçelerden tahkikata geçiş kapısıdır.

Mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemlerini yapar, tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yürütür.

Tarafların serbestçe çözüm kurabileceği davalarda hâkim, sulh veya arabuluculuk ihtimalini gündeme getirir ve bu aşamadaki sonucu tutanağa yansıtır.

Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez.

Ön inceleme duruşmasında tarafların uyuştukları ve tartışmayı sürdürdükleri noktalar ayrıştırılır; tutanak, tahkikatın hangi uyuşmazlıklar üzerinden yürütüleceğini belirleyen ana belge haline gelir.

Tahkikat aşamasında tarafların davada ileri sürdüğü iddia ve savunmalar birlikte incelenir.