Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Görev Konu Anlatımı

Görev, hukuk yargısında davanın hangi mahkeme türünde görülmesi gerektiğini belirler.

Bu kavram yer bakımından mahkemeyi değil, mahkemenin dava konusuna göre davaya bakabilme alanını gösterir.

HMK'nın ilk maddesi bu alanı çok kesin bir ilkeye bağlar: Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir.

Aynı hüküm görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olduğunu da belirtir.

Bu iki ifade birlikte okunduğunda görev, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir usul tercihi olmaktan çıkar.

Davacı dilekçesini istediği mahkemeye vererek görev yaratamaz; davalı itiraz etmeyerek yanlış mahkemeyi görevli hâle getiremez; mahkeme de görev sorununu yalnız tarafların ileri sürmesine bağlı bir savunma gibi ele alamaz.

Görev değerlendirmesinin ilk basamağı genel görevli mahkemenin belirlenmesidir.

HMK, aksine düzenleme bulunmadıkça malvarlığı haklarına ilişkin davalar ile şahıs varlığına ilişkin davalarda asliye hukuk mahkemesini görevli kabul eder.

Dava konusunun değer veya miktarı bu genel kuralı değiştiren bir ölçü değildir.

Ayrıca kanunda ve diğer kanunlarda aksine hüküm yoksa asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevli sayılır.

Bu yapı, asliye hukuk mahkemesine hukuk yargısı içinde genel bir konum verir.

Ancak genel görev, özel görev hükmü bulunmadığı zaman anlam kazanır; bu yüzden her somut uyuşmazlıkta önce kanunun özel bir mahkemeyi veya sulh hukuk mahkemesini görevlendirip görevlendirmediği araştırılır.

Sulh hukuk mahkemesinin görev alanı HMK'da sayılan belirli konularla şekillenir.

Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, kira alacakları da dâhil olmak üzere sulh hukuk mahkemesine aittir; yalnız kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin özel hükümler saklı tutulur.

Taşınır veya taşınmaz mal ya da hakkın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi davaları da sulh hukuk mahkemesinde görülür.

Sadece zilyetliğin korunmasına yönelen taşınır ve taşınmaz mal davaları aynı kapsamdadır.

Bunlara ek olarak HMK'nın veya başka kanunların sulh hukuk mahkemesine ya da sulh hukuk hâkimine verdiği dava ve işler sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girer.

Bu ayrımda ekonomik büyüklükten çok uyuşmazlığın hukuki niteliği belirleyicidir.

Görev kurallarının kamu düzeni niteliği, dava şartları sistemiyle de bağlantılıdır.

HMK, mahkemenin görevli olmasını dava şartları arasında sayar.

Dava şartları mahkeme tarafından davanın her aşamasında kendiliğinden araştırılır ve taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.

Görev noksanlığı saptanırsa davanın esası incelenmez; mahkeme usuli bir sonuç doğuran görevsizlik kararı verir.

Bu karar uyuşmazlığın haklı veya haksız tarafını belirlemez.

Sadece davanın yanlış mahkeme türünde açıldığını ve yargılamanın görevli mahkemeye yöneltilmesi gerektiğini gösterir.

Görevsizlik kararından sonra izlenecek yol HMK'da ayrıca düzenlenmiştir.

Taraflardan biri, karar verildiği anda kesin olan hâllerde tebliğden itibaren; kanun yoluna başvurulmadan kesinleşen hâllerde kesinleşme tarihinden itibaren; kanun yoluna başvurulmuş ve başvuru reddedilmişse ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurmalıdır.

Bu başvuruda dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi istenir.

Süre içinde böyle bir talep yapılmazsa dava açılmamış sayılır ve bu konuda görevsizlik kararı veren mahkeme kendiliğinden karar verir.

Dosya kendisine gönderilen mahkeme ise taraflara davetiye çıkararak yargılamanın devamını sağlar.

Bu mekanizma, görevsizlik kararının davayı otomatik olarak yeni mahkemeye taşıyan bir işlem olmadığını gösterir.

Tarafın süresinde gönderme talebi, davanın devamı için zorunlu bir köprüdür.

Süre kaçırılırsa dava, açılmamış sayılma sonucuyla karşılaşır.

Bu sonuç, görevin yalnız başlangıçta doğru mahkeme seçimi anlamına gelmediğini; yanlış mahkemede açılan davanın nasıl kurtarılacağının da görev bilgisinin parçası olduğunu gösterir.

Görev incelemesi, dava dilekçesindeki başlıkla sınırlı yürütülemez.

Mahkeme, ileri sürülen talep sonucunun ve uyuşmazlığın dayandığı ilişkinin hangi görev kuralına bağlandığını değerlendirir.

Kira ilişkisinden doğan bir talep, sırf alacak istemi biçiminde kurulmuş diye genel görevli mahkemeye taşınmaz; ortaklığın giderilmesi veya yalnız zilyetliğin korunması gibi kanunun açıkça ayırdığı konular da özel görev alanında kalır.

Buna karşılık özel bir görev hükmü bulunmayan malvarlığı ve şahıs varlığı davalarında asliye hukuk mahkemesine dönülür.

Bu okuma biçimi, görev konusunu davanın adıyla değil, kanunun uyuşmazlık türüne verdiği yerle ilişkilendirir.

Görev bilgisinin sonucu, görevsizlik kararı sonrasında da sürer.

Dosyanın kendiliğinden görevli mahkemeye gitmemesi ve taraflardan birinin iki haftalık süre içinde gönderme talebinde bulunması gereği, görev hatasının pasif biçimde iyileşmediğini gösterir.

Bu süreye uyulmadığında dava açılmamış sayılır.

Böylece görev, sadece ilk dilekçenin nereye verileceğiyle değil, yanlış başlangıçtan sonra davanın usulen nasıl yaşatılacağıyla da ilgilidir.

Görev ile yetki arasındaki fark burada özellikle önem kazanır.

Görev mahkeme türünü, yetki ise görevli mahkemeler arasındaki yer bağlantısını belirler.