Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Delil Tespiti Konu Anlatımı

Delil tespiti, Hukuk Muhakemeleri Kanununda geçici hukuki korumalar içinde düzenlenen, fakat ihtiyati tedbirden farklı işleyen bir kurumdur.

İhtiyati tedbir uyuşmazlık konusu mal veya hak üzerinde geçici bir koruma düzeni kurarken, delil tespiti ispat faaliyetini korur.

Burada mahkeme davanın esasına ilişkin nihai bir değerlendirme yapmaz; ileride ispat için kullanılabilecek bir vakıanın veya delil kaynağının zamanında belirlenmesini sağlar.

Bu nedenle delil tespiti, tahkikat aşamasındaki normal delil incelemesinin yerine geçen bağımsız bir dava değil, asıl yargılamaya hizmet eden hazırlayıcı ve koruyucu bir usul işlemidir.

Tespit sonunda elde edilen tutanak ve raporlar, asıl dava dosyasının eki sayılır ve taraflar bu belgelere iddia veya savunmalarını ispat için dayanabilir.

Delil tespitinin konusu, tarafın görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş bir vakıayı veya ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıayı önceden ortaya koydurma ihtiyacıdır.

Kanun bu ihtiyacı örneklerle açıklar: keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması veya tanık ifadelerinin alınması istenebilir.

Bu örnekler delil tespitinin yalnızca belgeye özgü olmadığını gösterir.

Bir taşınmazdaki mevcut durum keşifle belirlenebilir, teknik özellik gerektiren bir ayıp bilirkişi incelemesiyle kayıt altına alınabilir, zaman geçtikçe ulaşılması güçleşecek bir anlatım tanık dinlenmesiyle korunabilir.

Ortak nokta, delilin esas yargılamada kullanılacak olmasıdır.

Tespit işlemi uyuşmazlığın sonucunu peşinen çözmez; yalnızca ispat aracının daha sonra sağlıklı biçimde tartışılabilmesini sağlar.

Bu kurumun merkezinde hukuki yarar şartı vardır.

Delil tespiti, tarafın her istediği delili normal zamanından önce toplatabileceği serbest bir yol değildir.

Kanun, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolması veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimalini hukuki yararın var sayıldığı temel durum olarak düzenler.

Buradaki ölçü, kesin kayıp ispatı değil, kaybolma veya güçleşme ihtimalinin hukuken anlamlı olmasıdır.

Örneğin kısa sürede onarılacak bir yapım ayıbının mevcut hâli, bozulabilecek bir şeyin durumu veya zamanla hatırlanması güçleşecek bir olay anlatımı bu mantıkla düşünülür.

Buna karşılık zaten dosyada mevcut, saklanabilir ve normal delil inceleme aşamasında sunulmasında belirgin güçlük bulunmayan bir delil bakımından tespit talebinin hukuki yarar şartı tartışmalı hâle gelir.

Görev ve yetki bakımından en önemli ayrım, asıl davanın açılıp açılmadığıdır.

Henüz dava açılmamışsa delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak mahkemeden istenebilir.

Bunun yanında, üzerinde keşif veya bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yer sulh mahkemesi yahut tanık olarak dinlenecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesi de başvuru yeri olarak kabul edilmiştir.

Bu düzenleme, tespit işleminin çoğu zaman delilin bulunduğu yere yakın yapılmasını pratik hâle getirir.

Dava açıldıktan sonra ise sistem değişir: artık her türlü delil tespiti talebi hakkında yalnızca davanın görülmekte olduğu mahkeme görevli ve yetkilidir.

Böylece asıl uyuşmazlığı yürüten mahkeme, tespit talebinin kapsamını ve dosyayla bağlantısını doğrudan denetler.

Dava açılmadan önce delil tespiti yapan mahkemenin daha sonra asıl davada yetkisiz veya görevsiz olduğu ileri sürülemez.

Bu kural, tespit işleminin akıbetini asıl davadaki görev ve yetki tartışmalarına bağlı kalmaktan kurtarır.

Çünkü delil tespitinde amaç, kaybolma veya güçleşme ihtimali bulunan ispat aracını zamanında korumaktır; sonradan açılacak davada mahkemenin başka olması, usulüne uygun yapılmış tespiti etkisiz hâle getirmez.

Kanun ayrıca noterlerin Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespitlerine ilişkin hükümleri saklı tutar.

Bu saklı tutma, mahkeme eliyle yapılan delil tespiti kurumunun noterlikteki vakıa tespiti düzenlemelerini ortadan kaldırmadığını ifade eder.

Talep dilekçeyle yapılır ve dilekçenin içeriği tespit işleminin sınırlarını belirlediği için önemlidir.

Dilekçede tespiti istenen vakıa gösterilmeli, tanıklara veya bilirkişilere sorulması istenen sorular belirtilmeli, delillerin kaybolacağı ya da gösterilmesinde zorlukla karşılaşılacağı kuşkusunu doğuran sebepler açıklanmalıdır.

Ayrıca aleyhine delil tespiti istenen kişinin adı, soyadı ve adresi yazılır.

Bununla birlikte kanun, durum ve koşulların imkân vermemesi nedeniyle aleyhine tespit yapılacak kişinin gösterilemediği hâllerde talebi geçersiz saymaz.

Bu istisna, özellikle acele ve belirsiz durumlarda tespit kurumunun amacını korur; kişi bilgisi eksik diye delilin kaybolmasına göz yumulmaz.

Gider avansı, delil tespitinin ilerlemesi için ayrı bir eşiktir.

Mahkeme tarafından belirlenen tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz.

Bu hüküm, tespit talebinin pratik masraflarını başvuran tarafın başlangıçta karşılamasını sağlar.

Delil ikamesi için avans hakkındaki genel düzenleme de taraflardan her birinin talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı kesin süre içinde yatırmasını öngörür; avans yatırılmazsa, kural olarak talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılma sonucu gündeme gelir.

Delil tespitinde bu avans mantığı daha da belirgindir, çünkü keşif, bilirkişi veya tanık dinlenmesi gibi işlemler tespit yapılmadan önce fiilen masraf gerektirir.

Mahkeme tespit talebini haklı bulursa, karar dilekçeyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir.

Kararda delil tespitinin nasıl ve ne zaman yapılacağı, tespit sırasında karşı tarafın da hazır bulunabileceği, varsa itiraz ve ilave soruların bir hafta içinde bildirilmesi gerektiği belirtilir.

Bu düzenleme, delil tespitinin tek taraflı bir bilgi toplama aracına dönüşmesini engeller.

Karşı taraf, tespitin kapsamına itiraz edebilir, bilirkişiye veya tanığa yöneltilecek ek soruları bildirebilir ve tespit işlemi sırasında hazır bulunarak açıklama hakkını kullanabilir.

Tespit işlemi tamamlanınca mahkeme, oluşan tutanağı ve bilirkişi raporu düzenlenmişse raporu karşı tarafa kendiliğinden gönderir.

Acele hâller, delil tespitinin karşı tarafa önceden tebligat yapılmadan yürütülebildiği özel durumdur.

Kanun bu yolu, talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk bulunan hâllerle sınırlar.

Böyle bir durumda önce tespit yapılabilir; fakat bu, karşı tarafın tamamen dışlandığı anlamına gelmez.

İşlem bittikten sonra mahkeme, başvuru dilekçesini, verdiği kararı, düzenlenen tutanağı ve varsa bilirkişi raporunu diğer tarafa ayrıca bildirir.

Karşı taraf, bu tebliğden itibaren bir hafta içinde delil tespiti kararına itiraz edebilir.

Böylece acelelik nedeniyle önce işlem yapılmasına izin verilirken, hukuki dinlenilme hakkı sonradan işletilen bildirim ve itiraz mekanizmasıyla korunur.

Delil tespiti kararının icrasında hangi delilin tespitine karar verilmişse, o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.

Bu bağlantı kurumun teknik niteliğini açıklar.

Tespit keşif yoluyla yapılacaksa keşfe ilişkin kurallar, bilirkişi incelemesi yapılacaksa bilirkişiye ilişkin kurallar, tanık ifadesi alınacaksa tanıklığa ilişkin kurallar devreye girer.

Örneğin keşifte yer, kapsam ve zaman mahkemece belirlenir; taraflar hazırsa huzurlarında, değilse yokluklarında işlem yapılabilir.

Bilirkişi incelemesinde özel veya teknik bilgi ihtiyacı aranır ve bilirkişinin oy ve görüşü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir.

Tanık bakımından ise tanığın çağrılması, dinlenmesi, çekinme hakkı ve tutanak düzenlenmesi gibi kurallar tespit işleminin içeriğine uygun düştüğü ölçüde uygulanır.

Delil tespitinin geçici hukuki koruma niteliği, usul rejiminde de görünür.

Kanun, adli tatilde görülebilecek işler arasında delillerin tespiti gibi geçici hukuki koruma taleplerini sayar.

Mahkemelerin resmî çalışma gün ve saatlerinde görev yapması kural olmakla birlikte, zorunluluk veya gecikmesinde zarar olan hâllerde keşif ve delillerin tespiti gibi işlemlerin resmî tatil günlerinde ya da çalışma saatleri dışında yapılmasına karar verilebilir.

Ayrıca basit yargılama usulüne tabi dava ve işler arasında ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri de yer alır.

Bu hükümler birlikte okunduğunda, delil tespitinin beklemeye elverişli olmayan ispat ihtiyaçları için tasarlanmış hızlı ve işlevsel bir koruma olduğu görülür.

Toplu mahkemeler bakımından da delil tespiti özel olarak anılır.

Toplu mahkemenin görevine giren dava ve işlerde, dava açılmadan önce veya dava açıldıktan sonra talep edilen delil tespiti dâhil geçici hukuki koruma tedbirleri tüm yargılama aşamalarıyla birlikte heyet tarafından yerine getirilir ve karara bağlanır.

Ancak heyet, işin veya davanın özelliğine göre tahkikatın bir üye tarafından yapılmasına karar verebilir; mahkeme başkanı da belirli tahkikat işlemleri için üyelerden birini naip hâkim olarak görevlendirebilir.

Bu yapı, delil tespitinin tek hâkimli mahkemelerdeki pratik işleyişinden farklı olarak toplu mahkemenin karar ve işlem düzenine bağlandığını gösterir.

Delil tespitini tespit davasıyla karıştırmamak gerekir.

Tespit davası, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesini isteyen bir dava türüdür; maddi vakıalar tek başına tespit davasının konusunu oluşturmaz.

Delil tespitinde ise amaç, bir hakkın varlığı hakkında hüküm almak değil, ileride ispatta kullanılacak vakıa veya delil kaynağını usulüne uygun biçimde kayıt altına almaktır.