Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Tahkim ve Dava Şartı Arabuluculuk Konu Anlatımı

Tahkim ile dava şartı arabuluculuk, uyuşmazlığın devlet mahkemesi önündeki seyrini farklı noktalardan etkiler.

Tahkim, tarafların uyuşmazlığı hakem veya hakem kurulunun kararına bırakmasına dayanır.

Dava şartı arabuluculuk ise özel kanunun mahkemede esas incelemesine geçilmeden önce aradığı bir koşul olarak HMK'nın dava şartı sistemine girer.

Biri süresinde ileri sürülmesi gereken ilk itiraz, diğeri mahkemenin kendiliğinden denetlediği dava şartıdır.

Bu nedenle aynı dosyada usuli nitelikleri ve incelenme sıraları karıştırılmamalıdır.

HMK'daki iç tahkim hükümleri, yabancılık unsuru taşımayan ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenen uyuşmazlıklara uygulanır.

Uyuşmazlık taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkinse veya konusu tarafların serbest iradesiyle tasarruf edemeyeceği bir işse hakem yargısına bırakılamaz.

Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşmeden ya da sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlığın tamamını ya da bir kısmını hakemlere bırakma anlaşmasıdır.

Ayrı sözleşme olarak kurulabileceği gibi asıl sözleşmede tahkim şartı biçiminde de yer alabilir.

Yazılı şekil çeşitli yollarla sağlanabilir.

İmzalı belge, taraflar arasında gönderilen iletişim araçları veya elektronik ortam tahkim anlaşmasını ortaya koyabilir.

Dava dilekçesinde yazılı tahkim sözleşmesinin varlığı ileri sürülmüş ve davalı cevapta buna itiraz etmemişse şekil şartı yine gerçekleşmiş sayılır.

Tahkim şartı içeren belgeye onu asıl sözleşmenin parçası yapacak biçimde gönderme yapılması da yeterlidir.

Asıl sözleşmenin geçersiz olduğu iddiası, tahkim şartını kendiliğinden geçersiz kılmaz; hakem kurulu kendi yetkisi ve tahkim sözleşmesinin varlığı hakkında karar verebilir.

Tahkim anlaşmasına rağmen mahkemede dava açılırsa davalı tahkim ilk itirazında bulunabilir.

Bu itiraz cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; cevap verildikten sonra cevap süresi devam etse bile sonradan eklenemez.

Mahkeme, anlaşmanın geçersiz kaldığı, sonuç doğurmadığı ya da icra edilemediği sonucuna varmadıkça ilk itirazı kabul ederek esas incelemesine girmeden usulden ret kararı verir.

İtirazın mahkemede ileri sürülmesi, tahkim yargılamasının başlamasına veya sürmesine engel olmaz.

Mahkemelerin tahkime yardımı ise HMK'nın açıkça izin verdiği hâllerle sınırlıdır.

Tahkim yargılamasında tarafların eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkı korunur.

Emredici hükümler dışında yargılama usulünü taraflar belirleyebilir; anlaşma yoksa hakem kurulu uygun usulü seçer.

Taraflar tahkim yerini ve hakem seçim usulünü kararlaştırabilir.

Hakemler delilleri inceleyebilir, bilirkişi görevlendirebilir ve keşif yapabilir; gerektiğinde mahkemeden delil toplanması için yardım alınır.

Hakem kararı yalnız HMK'da sayılan sebeplerle iptal davasına konu olabilir.

İptal incelemesi, kararın esasını baştan görmekten çok tahkim sözleşmesi, yetki, usul, eşitlik, tahkime elverişlilik ve kamu düzeni sınırlarını denetler.

Arabuluculuk bakımından iki ayrı durum vardır.

HMK, ön incelemede ve basit yargılamadaki ilk duruşmada hâkimin tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik etmesini öngörür.

Bu teşvik, arabuluculuğun ihtiyari kullanımına ilişkindir ve tek başına dava açma koşulu yaratmaz.

Buna karşılık başka bir kanun arabuluculuğa başvuruyu dava şartı olarak düzenlemişse HMK'nın diğer kanunlardaki dava şartlarını saklı tutan hükmü devreye girer.

Mahkeme bu şartı davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.

Dava şartı eksikliğinin giderilebilir olup olmadığına göre HMK'nın genel sonucu uygulanır.

Eksiklik tamamlanabilir nitelikteyse mahkeme kesin süre verir; verilen sürede tamamlanmazsa dava usulden reddedilir.

Eksiklik giderilemez durumdaysa doğrudan usulden ret gündeme gelir.

Başlangıçta bulunan eksiklik mahkeme esasa girmeden fark edilmemiş ve hüküm anında giderilmişse, yalnız ilk andaki noksanlık nedeniyle dava reddedilemez.

Arabuluculuğa başvurunun özel şartları ve belgelendirilmesi ise dava şartını kuran özel kanunun hükümlerinden belirlenir.

İnceleme sırası avukatın cevap ve dava stratejisini belirler.