Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Eda Davası Konu Anlatımı

Eda davası, hukuk yargılamasında mahkemeden beklenen korumanın doğrudan bir edim sonucuna yöneldiği dava türüdür.

HMK bu dava türünü, mahkemeden davalının bir şeyi vermeye, bir şeyi yapmaya veya bir şeyi yapmamaya mahkûm edilmesinin istenmesi olarak düzenler.

Bu tanım, eda davasının merkezinde davacının ileri sürdüğü hukuki ilişkinin tek başına açıklanması değil, davalının üzerinde sonuç doğuracak bir mahkûmiyet talebi bulunduğunu gösterir.

Davacı, mahkemeden yalnız aralarındaki ilişkinin varlığını belirlemesini istemez; davalıya yönelik bir yükümlülüğün hüküm altına alınmasını ister.

Bu yüzden eda davası, yargılama sonunda yerine getirilebilir veya uyulması gereken bir davranışın açıkça belirlenmesine elverişli olmalıdır.

Kanunun kullandığı verme, yapma ve yapmama ayrımı, eda davasının kapsamını geniş fakat belirli tutar.

Verme talebi, davalının bir malı, parayı veya hukuki korumaya konu edilebilen başka bir şeyi davacıya sağlamasına yönelir.

Yapma talebi, davalının olumlu bir davranışta bulunmasını konu alır.

Yapmama talebi ise davalının belli bir davranıştan kaçınması sonucunu hedefler.

Bu üç görünüm, eda davasının yalnız alacak istemiyle sınırlı olmadığını gösterir.

Talep edilen koruma, davalının hukuken bağlı olduğu bir edimin mahkeme hükmüyle somutlaştırılmasıdır.

Davacı bu edimi yeterince belirgin kurmadığında, mahkemenin sonuçta hangi davranışa hükmedeceği de belirsizleşir.

Eda davasında talep sonucu özellikle önemlidir, çünkü HMK mahkemeyi tarafların talep sonuçlarıyla bağlı kılar.

Mahkeme kural olarak bir tarafın talep ettiğinden fazlasına veya başka bir şeye karar veremez.

Duruma göre talep sonucundan daha azına karar verilebilmesi ise bu bağlılığı ortadan kaldırmaz; yalnızca istenen koruma içinde kalan daha dar bir sonucun mümkün olabileceğini ifade eder.

Bu nedenle davacı eda davasında hangi edimin hüküm altına alınmasını istediğini, davalıdan neyin beklenildiğini ve mahkeme kararının hangi sonuca yönelmesini talep ettiğini açık kurmalıdır.

Hüküm, davacının istediği edimin dışına taşarak başka bir edim yaratamaz.

Eda davasını tespit davasından ayıran ana nokta da buradadır.

Tespit davasında mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu hakkında belirleme yapılması istenir.

Eda davasında ise bu belirleme çoğu zaman arka planda bulunsa bile dava sonucunun odak noktası davalının mahkûm edilmesidir.

Bir kimsenin bir borcu bulunduğunun anlaşılması, eda davasında genellikle hükmedilecek verme, yapma veya yapmama sonucunun gerekçesini oluşturur.

Ancak hükmün etkili olabilmesi için mahkûmiyet kısmı tereddüde yer bırakmayacak şekilde kurulmalıdır.

Mahkeme kararının taraflara yüklediği borç ve tanıdığı haklar, sıra numarası altında, açık ve uygulanabilir biçimde gösterilmelidir.

HMK'nın davaların yığılmasına izin veren düzenlemesi de eda davasının pratik görünümünü etkiler.

Davacı, aynı davalıya karşı birbirinden bağımsız birden fazla asli talebini aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir; bunun için taleplerin tamamının aynı yargı çeşidi içinde yer alması ve ortak yetkili bir mahkemede görülmesi gerekir.

Böyle bir durumda eda talebi başka eda talepleriyle veya başka dava türlerine yaklaşan taleplerle birlikte gündeme gelebilir.

Yine de her bir talep kendi sonucuna göre değerlendirilir.

Bir talebin eda niteliği taşıması, onun davalıdan hangi verme, yapma veya yapmama davranışını istediğiyle anlaşılır.

Eda davasının kurulmasında görev, yetki ve dava şartları gibi genel usul unsurları da ihmal edilemez.

Dava şartları bakımından denetim yalnız tarafların uyarısına bağlı değildir; mahkeme yargılama sürerken bu eksiklikleri kendisi gözetebilir ve taraflar da noksanlığı dile getirebilir.

Bu durum, eda davasının maddi iddia bakımından haklı görünmesinden ayrı bir incelemedir.

Uyuşmazlık yanlış görevli mahkemede açılmışsa veya dava şartı eksikliği varsa, mahkeme talep edilen edim hakkında esasa girerek hüküm kuramayabilir.

Böylece eda davası, yalnız borcun varlığını anlatmakla değil, o borcun usulüne uygun bir yargılama içinde hüküm altına alınmasına elverişli biçimde ileri sürülmekle anlam kazanır.

Eda davasının başka dava türleriyle birlikte aynı dosyada yer alabilmesi de mümkündür.

HMK, davaların yığılması yoluyla aynı davalıya karşı birden fazla asli talebin aynı dilekçede ileri sürülmesini kabul eder.

Bunun için taleplerin tamamı bakımından aynı yargı çeşidinin geçerli olması ve ortak yetkili mahkeme bulunması gerekir.

Böyle bir durumda bir talep eda, diğeri tespit veya başka nitelikte olabilir; fakat eda talebi kendi mahkûmiyet sonucuyla ayırt edilir.

Mahkeme, her talebi ayrı değerlendirirken talep sonucuyla bağlılık kuralını korur.

Böylece aynı dosyada birden fazla istem bulunsa bile, eda davasının davranış emrine yönelen niteliği belirsizleşmez.

Eda hükmü bu yüzden kararın sonuç kısmında somutlaşır.

Talep edilen davranış ne kadar açık kurulursa, mahkemenin hüküm fıkrası da o kadar uygulanabilir olur; belirsiz edim anlatımı ise davanın sağladığı korumayı zayıflatır.