Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İstinaf Konu Anlatımı

İstinaf, Hukuk Muhakemeleri Kanunu sisteminde kanun yollarının ilk basamağı olarak düzenlenir ve ilk derece mahkemesi kararının bölge adliye mahkemesi önünde yeniden değerlendirilmesini ifade eder.

Bu yeniden değerlendirme, yalnızca kararın üst makamca okunması anlamına gelmez; kanun, hangi kararlara karşı başvurulabileceğini, başvurunun nasıl yapılacağını, hangi süre ve gider kurallarına bağlı olduğunu, bölge adliye mahkemesinin hangi aşamalardan geçerek karar vereceğini ve tarafların istinaf aşamasında hangi işlemleri yapamayacağını ayrı ayrı düzenler.

Bu nedenle istinafı anlamanın en doğru yolu, onu hem bir başvuru usulü hem de kendine özgü sınırlara sahip bir inceleme faaliyeti olarak görmektir.

İstinafa elverişli kararlar bakımından başlangıç noktası ilk derece mahkemesinin nihai kararlarıdır.

Kanun ayrıca ihtiyati tedbir ve ihtiyati hacizle ilgili bazı kararları da istinafa açar: bu taleplerin reddi, karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları ile karşı taraf yokken verilen bu kararlara yapılan itiraz üzerine verilen kararlar istinaf konusu olabilir.

Buna karşılık malvarlığı davalarında miktar veya değeri madde metninde üç bin Türk lirasını geçmeyen kararlar kesin kabul edilmiştir; fakat bu rakam tek başına sabit bir uygulama sınırı gibi okunmaz.

Ek Madde 1, 341 inci maddedeki parasal sınırın her takvim yılı başından geçerli olmak üzere, önceki yılda uygulanan sınırın yeniden değerleme oranında artırılması suretiyle uygulanacağını ve bu şekilde belirlenen sınırın bin Türk lirasını aşmayan kısmının dikkate alınmayacağını söyler.

Aynı ek maddeye göre istinaf sınırında davanın açıldığı tarihteki miktar esas alınır.

Alacağın bir kısmı dava edilmişse bu sınır dava edilen kısma göre değil, alacağın tamamına göre belirlenir.

Alacağın tamamı dava edilmişse de kararda asıl talebinin kabul edilmeyen bölümü uygulanacak kesinlik sınırını geçmeyen taraf istinafa başvuramaz.

Manevi tazminat davaları bu parasal sınır mantığından ayrı tutulur; bu davalarda verilen kararlara karşı miktar veya değere bakılmadan istinaf yolu açıktır.

Ayrıca diğer kanunlarda temyiz edilebileceği veya Yargıtaya başvurulabileceği belirtilen, fakat bölge adliye mahkemelerinin görev alanına giren nihai kararlar için başvuru merci bölge adliye mahkemesidir.

Başvuru dilekçeyle yapılır ve dilekçeye karşı taraf sayısı kadar örnek eklenir.

Dilekçenin normal içeriğinde başvuran ile karşı tarafın davadaki sıfatları, kimlik ve adres bilgileri, varsa temsilci veya vekiller, kararın hangi mahkemeden verildiği, kararın tarihi ve sayısı, tebliğ tarihi, karar özeti, başvuru sebepleri, gerekçe, talep sonucu ve imza bulunur.

Ancak kanun burada şekilciliği mutlaklaştırmaz.

Dilekçe, başvuranın kimliği ve imzasıyla başvurulan kararı yeterince belli ediyorsa, diğer eksiklikler nedeniyle hemen reddedilmez; bu durumda inceleme, istinaf sebeplerinin sınırını belirleyen kurala göre yapılır.

Bu ayrıntı, istinaf dilekçesinde başvuru sebeplerinin neden önemli olduğunu da gösterir: bölge adliye mahkemesi kamu düzeni dışında kural olarak dilekçede belirtilen sebeplerle bağlıdır.

Dilekçe, kararı veren mahkemeye veya başka bir yer mahkemesine verilebilir.

Hangi mahkemeye verilmişse bölge adliye mahkemesi başvuru defterine kaydedilir ve başvurana ücretsiz alındı belgesi verilir.

Kararı veren mahkemeden başka bir mahkemeye verilmiş dilekçe, gerekli kayıt işleminden sonra örnekleriyle birlikte kararı veren mahkemeye gönderilir ve durum derhâl bildirilir.

Başvuru tarihi bakımından dava dilekçesinin kaydına ilişkin kural uygulanır.

Dosya, kararı veren mahkeme tarafından, dilekçede gösterilen daireyle bağlı kalınmaksızın ilgili bölge adliye mahkemesine gönderilir.

Böylece tarafın daireyi yanlış göstermesi tek başına dosyanın doğru bölge adliye mahkemesine gitmesine engel olmaz.

İstinaf süresi iki haftadır ve ilamın taraflardan her birine usulen tebliğiyle işlemeye başlar; özel kanun hükümleri saklıdır.

Başvuru yapılırken gerekli harçlar ve tebliğ giderleri dahil tüm giderler ödenmelidir.

Bunların hiç ödenmediği veya eksik ödendiği sonradan anlaşılırsa kararı veren mahkeme başvurana bir haftalık kesin süre verir ve bu sürede tamamlanmazsa başvurudan vazgeçmiş sayılacağını yazılı olarak bildirir.

Süre içinde eksiklik giderilmezse başvuru yapılmamış sayılır.

Buna karşılık dilekçenin kanuni süre geçtikten sonra verilmesi veya kesin bir karara ilişkin olması hâlinde kararı veren mahkeme istinaf dilekçesini reddeder.

Bu ret kararına karşı da tebliğden itibaren iki hafta içinde istinafa gidilebilir; bölge adliye mahkemesi ret kararını yerinde görmezse ilk istinaf dilekçesine göre inceleme yapar.

Süreyi kaçırma, elde olmayan sebeplere dayanıyorsa eski hâle getirme kuralları da önem kazanır; istinaf başvuru hakkının düşmesi hâlinde eski hâle getirme talebi bölge adliye mahkemesinden istenir.

Dilekçe usulen ilerlediğinde kararı veren mahkeme istinaf dilekçesini karşı tarafa tebliğ eder.

Karşı taraf, tebliğden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesini aynı mahkemeye veya gönderilmek üzere başka bir yer mahkemesine verebilir.

Dilekçeler verildikten veya buna ilişkin süreler geçtikten sonra dosya dizi listesine bağlı olarak bölge adliye mahkemesine gönderilir.

Burada katılma yoluyla istinaf özel bir denge kurar: istinaf dilekçesi kendisine tebliğ edilen taraf, bağımsız başvuru hakkı bulunmasa veya kendi başvuru süresini geçirmiş olsa bile cevap dilekçesiyle istinafa katılabilir.

Asıl başvuran bu katılma başvurusuna karşı iki hafta içinde cevap verebilir.

Fakat katılma başvurusu asıl başvuruya bağlıdır; asıl başvuran talebinden feragat ederse veya talep bölge adliye mahkemesi tarafından esasa girilmeden reddedilirse, katılma yoluyla başvuranın talebi de reddedilir.

Feragat bakımından kanun tebliğ anını esas alır.

Taraflar, ilam kendilerine tebliğ edilmeden önce istinaf yoluna başvurma hakkından feragat edemez.

Başvuru yapıldıktan sonra feragat edilirse, dosya henüz bölge adliye mahkemesine gönderilmemişse kararı veren mahkeme başvuruyu reddeder; dosya gönderilmiş ve henüz karara bağlanmamışsa başvuru feragat nedeniyle bölge adliye mahkemesince reddedilir.

İstinaf başvurusunun kararın icrasına etkisi de sınırlıdır.

Başvuru, kural olarak icrayı durdurmaz; icranın geri bırakılmasına ilişkin özel hüküm saklıdır ve nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez.

Buna karşılık kişi hâlleri, aile ilişkileri ve taşınmaz üzerindeki ayni haklara dair hükümler bakımından uygulama, karar kesinleşmeden başlatılamaz.

Bu ayrım, istinafın her karar bakımından otomatik bir bekletici sonuç doğurmadığını, fakat bazı karar türlerinde kesinleşmenin icra edilebilirlik için gerekli olduğunu gösterir.

Bölge adliye mahkemesindeki inceleme önce ön inceleme evresinden geçer.

Hukuk dairesi dosya üzerinde yapacağı ön incelemede incelemenin başka bir dairece veya başka bir bölge adliye mahkemesince yapılmasının gerekip gerekmediğini, kararın kesin olup olmadığını, başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığını, başvuru şartlarının yerine getirilip getirilmediğini ve başvuru sebepleri veya gerekçesinin hiç gösterilip gösterilmediğini denetler.

Ön inceleme heyetçe veya görevlendirilecek bir üye tarafından yapılabilir; fakat ön inceleme sonunda karar heyetçe verilir.

Eksiklik yoksa dosya incelemeye alınır.

Başvurunun kötüniyetle yapıldığı anlaşılırsa bölge adliye mahkemesi, kötüniyetli yargılama davranışına ilişkin hükümlere göre sonuç doğurur.

Esas incelemede bölge adliye mahkemesinin verebileceği kararlar iki ana görünüm taşır.

Bazı ağır usul eksikliklerinde mahkeme esasa girmeden, duruşma yapmadan ve kesin olarak kararın kaldırılmasına, dosyanın yeniden görülmek üzere kararı veren mahkemeye, kendi yargı çevresinde uygun göreceği başka bir yer mahkemesine veya görevli ve yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verir.

Yasaklı hâkimin karar vermesi, haklı ret talebine rağmen reddedilen hâkimin davaya bakması, görev veya yetki bakımından hatalı yargılama yapılması, dava şartlarına aykırılık, usule aykırı açılmamış sayma, birleştirme veya ayırma kararları ve uyuşmazlığın çözümünü etkileyebilecek önemli delillerin toplanmamış ya da değerlendirilmemiş olması bu grupta yer alır.

Diğer bazı hâllerde ise mahkeme davanın esasıyla ilgili karar verir: karar hukuka uygunsa başvuruyu esastan reddeder; yeniden yargılama gerekmeksizin kanunun uygulanmasındaki veya gerekçedeki hata düzeltilebiliyorsa düzelterek yeniden esas hakkında karar verir; duruşma yapılmaksızın tamamlanabilecek eksiklikler varsa bunları tamamladıktan sonra başvuruyu esastan reddedebilir veya yeniden esas hakkında hüküm kurabilir.

Kural olarak bu duruşmasız karar hâlleri dışında inceleme duruşmalı yapılır ve duruşma günü taraflara tebliğ edilir.

Duruşmalı işlerde davetiyede, tarafların gelmemesi hâlinde tahkikatın yokluklarında yapılarak karar verileceği belirtilir; başvuran tarafa gönderilecek davetiyede ayrıca bölge adliye mahkemesince belirlenen giderin iki haftadan az olmamak üzere verilecek kesin süre içinde avans olarak yatırılması gerektiği açıkça yazılır.

Başvuran kabul edilebilir mazeret bildirirse yeni duruşma günü verilir.

Gider süresinde yatırılmışsa taraflar mazeretsiz gelmese bile tahkikat yokluklarında yapılarak karar verilir; gider yatırılmamışsa dosyanın mevcut durumuna göre karar verilir, fakat öngörülen tahkikat yapılmadan karar verilemiyorsa başvuru reddedilir.

Duruşma sonunda bölge adliye mahkemesi başvuruyu esastan reddedebilir veya ilk derece hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurmak dahil gerekli kararı verebilir.

İstinaf incelemesinin kapsamı, onu sınırsız bir ikinci dava olmaktan ayıran temel noktadır.

İnceleme, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlıdır; ancak kamu düzenine aykırılık varsa bölge adliye mahkemesi bunu kendiliğinden gözetir.

Ayrıca bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde karşı dava açılamaz, davaya müdahale talebinde bulunulamaz, ıslah yapılamaz ve kanunda saklı tutulan hâl dışında davaların birleştirilmesi istenemez.

Bölge adliye mahkemesince resen gözetilecekler dışında ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenmez, yeni delillere dayanılmaz.

Bunun iki istisnası özellikle önemlidir: ilk derece mahkemesinde usulüne uygun gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen deliller ile mücbir bir sebeple daha önce gösterilmesi mümkün olmayan deliller bölge adliye mahkemesince incelenebilir.

Bu sistem, ilk derece yargılamasının taraflarca düzgün kurulmasını ister; istinaf ise eksik veya hatalı kararın denetimi için vardır, davayı baştan sınırsız biçimde yeniden kurmak için değil.